މާލެ ހައި ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް އެޑިއުކޭޝަން

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2765/Cv-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އެއްބަސްވުމުގައިވާ "reasonable attorney's fees" މާއްދާގެ ދަށުން ވަކީލު ފީއާއި ޚަބީރުންގެ ފީ ދައުލަތުގެ ކިބައިން ނަގައިދެވޭނެތޯ؛ މަތީ ކޯޓެއްގެ ނިންމުމަކަށް ބިނާކޮށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމުމާއި ފަނޑިޔާރު ތަޢައްޞުބުވިކަމަށް ބުނާ ނުކުތާ ބެލެވޭނެތޯ؛ އަދި އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ޣައިރު ހާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި ޣައިރު ހާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމާ ބެހޭ ބާބަކީ ދަށު ކޯޓު މަރުޙަލާގެ ތެރެއިން އައިސްފައިވާ ބާބެކެވެ؛ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ޣައިރު ހާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ އިރުޝާދެއް އެ ޤާނޫނުގައްވެސް ހައިކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާއިދުގައްވެސް ނެތުމުން، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ޣައިރު ހާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދޭ ހުށަހެޅުމެއް ބަލައިގަނެވޭނެ ތަނެއް ނެތެވެ.
2. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ވުޖޫދުވުމުގެ ކުރިން، ކުއްޔަށް ގެންދާ ތަކެތީގެ ކުލީގެ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި، ވަކީލު ފީ ޚަޞްމުގެ އަތުން ނަގައިދެވޭނީ ދެ ޚަޞްމުންގެ މެދުގައި ވަކީލު ފީ ނަގައިދިނުމާ ގުޅޭ އެއްބަސްވުމެއް އޮތްނަމައެވެ؛ އެފަދަ އެއްބަސްވުމެއް ނެތްނަމަ ވަކީލު ފީ ނަގައިނުދެވޭނެއެވެ (2009/HC-A/348). ހަމައެކަނި ވަކީލާއި މުވައްކިލާ ދެމެދު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމަކަށް ބިނާކޮށް ވަކީލު ފީ ނަގައިދިނުމަކީ ނަޖާއިޒު ފައިދާ ނެގުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވާލާ ކަމެކެވެ (2013/HC-A/218).
3. ވަކީލު ފީ ނަގައިދިނުމާ ގުޅޭ އެއްބަސްވުމެއް އޮތް ޙާލަތުގައިވެސް ވަކީލު ފީ ނަގައިދެވޭނީ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް އެ ފައިސާ ޤާނޫނީ ވަކީލަށް އުޖޫރައިގެ ގޮތުގައި ދީފައިވާކަން ސާބިތުވެ، އެ އުޖޫރައަކީ އެކަށީގެންވާ ހަމަތަކަށް ބަލާއިރު ޤަބޫލުކުރެވޭ އުޖޫރައެއްކަމުގައި ވާނަމައެވެ؛ ފައިސާ ދެއްކިކަން ސާބިތުކުރާ ލިޔުމެއް ނެތި ހަމައެކަނި އިންވޮއިސްތައް ހުށަހެޅުމުން ފީ ދެއްކިކަން ސާބިތެއް ނުވެއެވެ.
4. ދަށު ކޯޓުތަކުން މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވާންވާނެއެވެ؛ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން، އެއްފަދަ މައްސަލަތަކުގައި އެ ކޯޓުން ނުވަތަ މަތީ ކޯޓުން ކުރިން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމްތަކަށް ފަނޑިޔާރުން ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ. މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމްވަނީ ކޯޓުން އުޞޫލެއް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޙާލަތުގައި، ނުވަތަ ސާފު އުޞޫލެއް ކަނޑައަޅާފައިނުވިނަމަވެސް އެއްކަހަލަ މައްސަލަތަކުގައި އެއްގޮތަކަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައެވެ؛ މެޓީރިއަލް ފެކްޓްސް ތަފާތުކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ، އެކަން ބަޔާންކޮށް އެ ނިންމުމާ ދުރަށް ދިއުމުގެ ފުރުޞަތު ދަށު ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ (2018/SC-A/15). އެހެންކަމުން، މަތީ މަރުޙަލާގެ ނިންމުމަކަށް ޙަވާލާދީ މައްސަލަ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނެތި ނިންމާ ނިންމުމެއް ކަމަށް ބުނާ ބަހުސް ޤާނޫނީ ގޮތުން ރަނގަޅެއް ނޫނެވެ.
5. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ތަޢައްޞުބުން އެއްކިބާނުވެ ނިންމިކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ ޒާތާ ގުޅުވައިގެން ހުށަހެޅޭ ހުށަހެޅުމެއްކަމަށްވާތީ ތަޙްޤީޤީ ނަޒަރަކުން ބަލަންޖެހޭ ކަމެކެވެ؛ އެއީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެ ހައިކޯޓުގެ އިސްތިއުނާފީ މަޖިލީހަކުން ތަޙްޤީޤުކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.
6. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ނިންމާފައިވާ މައްސަލައެއްގައި ޚަބީރުންގެ ފީއާ ގުޅޭގޮތުން ބަލަންޖެހޭނީ އާންމު އުޞޫލުން ޢަމަލުކުރަމުން އައި ގޮތަށެވެ؛ މަދަނީ ޚުޞޫމާތުގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުންނެވެ. ޚަބީރެއްގެ އެހީ ހޯދާނަމަ ޚަބީރު ދޭ ލަފާ ރިޕޯޓެއްގެ ސިފައިގައި ނުވަތަ ލިޔުމުން އޮންނަންވާނެއެވެ؛ ޚަބީރުން އައްޔަންކުރިކަމާއި ދިން ލަފާ އެނގޭނެ ލިޔުމެއް ނެތި، ހަމައެކަނި އިންވޮއިސްތައް ހުށަހެޅުމަކީ ޚަބީރުންގެ ޚަރަދު ސާބިތުކުރުމަށް ކާފީ ހެއްކެއް ނޫނެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ ދިހަވަނަ ބާބު (ޣައިރު ހާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް) އަދި އިސްތިއުނާފީ މައްސަލަތަކާ ބެހޭ ބާބު
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާއިދު
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ (ފަނޑިޔާރުން މުސްތަޤިއްލުވުން؛ ލިޔުމުގައި '313' ކަމަށް)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވުން ލާޒިމްކުރާ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '312 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)'؛ ޑިޖިޓް އޮޅިފައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގެ (1)، (2)، (3)
• ހައިކޯޓުގެ 2009/HC-A/348 ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ 2013/HC-A/218 ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/89 ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ ޢަބްދުﷲ ރަޝާދު ވ. ޢަބްދުއްޞަމަދު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ ދައުލަތް (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް) ވ. އިބްރާހީމް ޝަރީފް ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ އަޙްމަދު ޝަރީފު ވ. ޢަބްދުއްރަޝީދު އިބްރާހީމް ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/15 ޤަޟިއްޔާ