މިނިސްޓްރީ އޮފް އިކޮނޮމިކް ޑިވެލޮޕްމެންޓް ވ. ދީބާޖާ އިންވެސްޓްމެންޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ޤާނޫނު ނުވަތަ ޤަވާޢިދުގެ ނައްޞުގައި ވަކި ދާއިރާއެއް ނޫނީ ޠަބީޢަތެއް ނުވަތަ ޚާއްޞަ ކަންކަން ބަޔާންކުރުމާއި ގުޅުވައި ޢާންމު ބަސްމަގެއް ބޭނުންކޮށްފައި އޮވެއްޖެނަމަ، އެ ޢާންމު ބަސްމަގުގެ މާނަ އެ ޚާއްޞަ ކަންކަމުގެ ދާއިރާގެ ތެރޭގައި ހިފެހެއްޓުމުގެ ހަމަ (ejusdem generis)، ހައިކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 29 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ނައްޞު ތަރުޖަމާކުރުމުގައި ބޭނުން ނުކުރެވޭނެއެވެ. އެހެނީ "އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރާ" ކަންކަމާއި އެއްފަދަ ކުރާނެ ވަކި ޚާއްޞަ ކަންތައްތަކެއް އެ ނައްޞުގައި ބަޔާންކޮށްދީފައި ނެތެވެ. (ޕެރ. 3.1)

ހައިކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 29 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަށް ބަލާއިރު، "އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރާ" ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި ވަކި ބާވަތަކަށް ނުވަތަ ވަކި ކަންތައްތަކަކަށް މަޙްދޫދުކޮށްފައި ނެތުމުން، "އަމިއްލަ ބާރު ނުފޯރާ" ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބަޔާންކޮށް ހުށަހަޅާ ކަމަކީ ހައިކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މަޤުބޫލު ސަބަބެއްނަމަ، ޤާނޫނުން ހައިކޯޓަށް ލިބިދީފައިވާ އިޚްތިޔާރުގެ ބޭނުން ކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 3.1)

އިސްތިއުނާފު ކުރެވޭ މައްސަލަތައް ބެލުމުގައި ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުގައި ބަލަނީ އެ މައްސަލާގައި ހިމެނޭ ވަޤާއިޢުތަކުގެ މައްޗަށް ޤާނޫނާއި ޝަރީޢާ ތަޠްބީޤުކޮށްފައިވަނީ ޞައްޙަކޮށްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ ކަމެވެ. ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ޝަރީޢަތް ކުރާ ކޯޓުތަކުން ބަލާ މައްސަލަތަކުގައި ހިމެނޭ ވަޤާއިޢުތަކާއި ދަލީލުތައް ބަލައި ތަޤްޔީމްކޮށް ވަޒަންކުރުމަކީ އެ ކޯޓުގެ ތަޤްދީރީ ބާރުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 3.2)

ދަށުކޯޓުގައި ޝަރީޢަތް ކުރާ ފަނޑިޔާރަކު މައްސަލައިގެ އަސާސީ ވަޤާއިޢުތަކުގެ ގޮތުގައި ހޯދާ ހޯދުންތަކަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން ނުވަނުމަކީ އިސްތިޤްރާރުވެފައިވާ އުޞޫލެކެވެ. ނަމަވެސް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ޝަރީޢަތް ކުރާ ކޯޓުން އެ ވަޤާއިޢުތައް ދެނެގަތުމުގައި ގޯސްކޮށް ކަންކޮށްފައިވާކަން ސާފުކޮށް ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ފެންނާން އޮތްނަމަ، ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ޝަރީޢަތް ކުރި ކޯޓުން ހޯދާފައިވާ ވަޤާއިޢުގެ ތެރެއަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ވަދެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 3.2)

ކޮންޓްރެކްޓުގެ އިލްތިޒާމްތައް ހުއްޓުވާފައި ބޭއްވުމުގެ ޞައްޙަކަން (exceptio non adimpleti contractus) ގެ ޤާޢިދާ ތަޠްބީޤުކުރެވޭ ހަމަތަކުގެ ތެރެއިން ވަޒަންކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އެހެންނޫންނަމަ، ކޮންމެ އެއްބަސްވުމެއްވެސް އަނެކާ ކުރަންޖެހޭ ކަންތައް ނުކޮށްގެންކަމަށް ބުނެ ހުއްޓުވާފައި ބޭއްވުމުގެ ދޮރު ހުޅުވިގެންދާނެއެވެ. (ޕެރ. 3.3)

exceptio non adimpleti contractus އަކީ، އެއްފަރާތުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްގެ ބަދަލުގައި އަނެއްފަރާތުން ކަމެއް ކުރަންޖެހޭ ގޮތަށް އޮންނަ އެއްބަސްވުމެއް (reciprocal contract) ގެ ދަށުން ނެގިދާނެ ދިފާޢެއް ކަމާއި، އަދި މިއީ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން އަނެއް ބައިވެރިޔާ އަދާކުރަންޖެހޭ ކަންތައް/ތައް އަދާކޮށްފުމަށް ދާދެން އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ތިމާ އަދާކުރަންޖެހޭ ކަންތައް/ތައް އަދާނުކޮށް މަޑުޖައްސާލުން ހުއްދަކުރާ ވަގުތީ ފަރުވާއެކެވެ. (ޕެރ. 3.3)

exceptio non adimpleti contractus މި ދިފާޢު ނަގާ ފަރާތަކުން ދެ ޝަރުޠެއް ފުރިހަމަވާކަން ކޯޓުގައި ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެއެވެ. ފުރަތަމަ ޝަރުޠަކީ، އެއްބަސްވުމަކީ ދެފަރާތުންމެ އަދާކުރަންޖެހޭ ކަމެއްގެ ބަދަލުގައި ކަމެއް ކޮށްދޭންޖެހޭ (reciprocal) އެއްބަސްވުމަކަށްވުމެވެ. ދެވަނަ ޝަރުޠަކީ، އެއްބަސްވުމުގެ އަނެއް ބައިވެރިޔާއަކީ އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފުރަތަމަ އެކަމެއް އަދާކުރަންޖެހޭ ފަރާތް ކަމުގައިވުމެވެ. އެއްބަސްވުމުގައި ކުރަން އެއްބަސްވާ ކަންތައްތަކަކީ އެއްކަމެއް ކުރުމުގެ މައްޗަށް އަނެއްކަމެއް ބިނާވެގެންދާ ގޮތަށް އޮތް ކަމެއްނަމަ، އެނޫންގޮތަކަށް ސާބިތުނުވާހާހިނދަކު، އެ އެއްބަސްވުމަކީ ރިސިޕްރިކަލް ކޮންޓްރެކްޓެކޭ ބުނެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 3.3)

އެއްބަސްވުމުގެ މުޅި މުއްދަތުގައި ޕްރޮޖެކްޓް ހިންގުމަށް ފައިނޭންސް ކުރަންޖެހޭ ފަރާތަކީ ސާރވިސް ޕްރޮވައިޑަރ ކަމަށް ބުނެފައިވާއިރު، އެ ފައިނޭންސް ހޯދުމަށް ސަރުކާރުން ފޯރުކޮށްދޭން ބުނެފައިވާ އެހީތަކުގެ މައްޗަށް ސާރވިސް ޕްރޮވައިޑަރ ބަރޯސާވެ އެކަންކަން މުޅިން ފުރިހަމަވުމުން މެނުވީ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ޚިދުމަތް ނުހިންގޭނެކަމަށް ދެކުމަކީ، ކޮންޓްރެކްޓް ރިސިޕްރިކަލް ކޮންޓްރެކްޓެއް (reciprocal contract) އަކަށްވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ޕީ.ޕީ.ޕީގެ މިބާވަތުގެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ސަރުކާރުން ނަގާ ޒިންމާތަކުގެ އަސާސަކީ، އަމިއްލަ ފަރާތަކުން މިފަދަ ޢާންމު ޚިދުމަތާއި ގުޅިފައިވާ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ މަޝްރޫޢަކަށް ކުރާ ޚަރަދުތައް ދިގުމުއްދަތެއްގައި އަނބުރާ ލިބޭނެ އިންތިޒާމެއްގެ ދަށުން ހަމަޖެއްސުމުގެ ގޮތުން ކޮށްދޭން އެއްބަސްވާ ކަންތައްތަކެކެވެ. (ޕެރ. 3.3)

ޢާންމު ޚިދުމަތެއް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގެ ޠަބީޢަތް ދެނެގަތުމުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/26 ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ހަމައަކީ ޤާނޫނެއްގައި އެކަން އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާން ނުކުރާނަމަ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުން ބަލަންޖެހޭނެ ހަމައެކެވެ. އެ ޤަޟިއްޔާއަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅިފައިނުވާ ޤަޟިއްޔާއެއްނަމަވެސް، އެ ޤަޟިއްޔާގައި ވާހަކަ ދެކެވުނު މައުޟޫޢުގައި ބަލަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ހަމަ (legal principle) އެ ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކޮށްދީފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 3.4)

އެއްބަސްވުމުގެ ޠަބީޢަތް ދެނެގަތުމަށްޓަކައި، އެއްބަސްވުމުގައި ހިމެނޭ ހުރިހާ ލިޔުންތަކަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 3.4)

ސަރުކާރާއި އަމިއްލަ ފަރާތަކާއި ދެމެދު ވެފައިވާ ޢާންމު ޚިދުމަތެއް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގެ ބާވަތް ދެނެގަތުމުގައި ޕްރައިވެޓް ލޯގެ އެއްބަސްވުންތަކާއި އެޑްމިނިސްޓްރޭޓިވް އެއްބަސްވުންތަކާއި ދެމެދު ހުރި ފަރަޤު ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. ޕްރައިވެޓް ލޯ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސަރުކާރު ހިމެނުނަސް އެފަދަ އެއްބަސްވުމަކަށް ސަރުކާރު ވަންނަނީ ޢާންމު ޝަޚްޞެއް (public entity) ގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމުގެ ނިޔަތުގައި ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓިވް އެއްބަސްވުމަކަށް ސަރުކާރު ވަންނަނީ ޕަބްލިކް އޮތޯރިޓީއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މިގޮތުން ޢާންމު ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގައި ލިބިގެން ނުދާފަދަ އިމްތިޔާޒްތަކެއް ޕަބްލިކް އޮތޯރިޓީއަށް މިބާވަތުގެ އެއްބަސްވުންތަކުގެ ދަށުން ލިބިގެންދެއެވެ. އެފަދަ އިމްތިޔާޒްތަކުގެ ތެރޭގައި، ސަރުކާރުގެ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި އެއްބަސްވުމުގައި ކުރަން އެކަށައެޅި ކަންކަމަށް ބަދަލުގެނައުމާއި، އެއްބަސްވުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް އޮތް ވަގުތުގެ ކުރިން އެއްބަސްވުން އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި އުވާލުންފަދަ ކަންކަން ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 3.4)

އެއްބަސްވުމެއް ޤާނޫނާއި ޚިލާފަށް އުވާލެވިގެން، އެކަމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު (damages) ނަގައިދިނުމުގެ ކުރިން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވާންޖެހޭ އަސާސީ ކަންތައްތަކެއް ހުރެއެވެ. އެންމެ އަސާސީ އެއްކަމަކީ، ޤާނޫނާއި ޚިލާފަށް އެއްބަސްވުން އުވާލިކަން (breach of contract) ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުކޮށްދިނުމެވެ. ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ ދެންހުރި ޢުންޞުރުތައް ފުރިހަމަވޭތޯ ބަލަންޖެހޭނީ މިކަން ސާބިތުވުމުންނެވެ. (ޕެރ. 3.5)

ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގައި ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައިވާ އެއްބަސްވުމުގައި ވަކިގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާނަމަ، ދެން ބަލަންޖެހޭނީ އެ އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ހިންގުމަށް ދެފަރާތުން އެއްބަސްވެފައިވާ ޤާނޫނުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 3.5)

ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާއިން އެނގެން އޮތް ގޮތުގައި ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ގެއްލުމަށް ދެގޮތަކަށް ބަދަލު ނަގައިދެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މި ދެގޮތުންކުރެ ގޮތަކަށް ނުވަތަ މި ދެގޮތަށް ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގައިވެސް އެ ބަދަލަކީ މާދުރު ގެއްލުންތަކަކަށް ނަގައިދެވޭ ބަދަލެއް ކަމުގައި ވެގެން ނުވާނެކަމީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ ހަމަތަކުގެ ތެރެއިން އިސްތިޤްރާރުވެފައިވާ ހަމައެކެވެ. (ޕެރ. 3.5)

ސީދާ ލިބުނު ގެއްލުންތަކުގެ ތަފްޞީލު ހުށަހަޅައި އެ ގެއްލުންތައް ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުކޮށްނުދެނީސް، މުސްތަޤްބަލުގައި ލިބޭނެ މާލީ މަންފާ ލަފާކޮށް (WACC އަށް ބިނާކޮށް) ހަދާފައިވާ ހިސާބުތަކަށް ބަލައި، އަސްލު ދަޢުވާގައި ބަޔާން ނުކުރާ މުސްތަޤްބަލުގައި ލިބޭނެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމަކީ، އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވެގެން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގައި ބަލަންޖެހޭ އަސާސީ ކަންތައްތަކަށް ބެލުމެއްނެތި ނަގައިދިނުމެވެ. (ޕެރ. 3.5)