ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޢިމާދު ޔޫސުފް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު؛ ޢިމާދު ޔޫސުފް ޒިންމާވާ މިންވަރު ކަނޑައެޅުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1592/Cv-C/2013

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސުޕްރީމް ކޯޓުން (2019/SC-A/09) ތަޙްވީލުކުރި މި މައްސަލައިގައި، ދޯނި ބަނުމުގެ ސާމާނު 'ޢިމާދަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް' ކަމަށް ލިޔެފައިވާ އެއްބަސްވުން މާނަކުރުމުގައި ލިޔުމުގެ ބޭރު ހެކި (ޝަފަހީ ހެކި) ބަލައިގަނެވޭތޯ، އަދި ޢިމާދުގެ ބައްޕައާ ޙަވާލުކުރި ސާމާނުގެ އަގަށް ޢިމާދު ޒިންމާވާންޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޢާންމު އުޞޫލަކީ، ލިޔުމަށް ތިރިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ބަސްތައް ދެމާނަ ދޭހަނުވާ، ލިޔުމުގެ ބޭރުން ހިނގި ކަންކަމުން ޝައްކެއް ނުއުފެދޭ، އަދި މައުޟޫޢުގައި އޮޅުމެއް ނެތްނަމަ، ބަސްތަކަށް އާދަވެގެން ދީއުޅޭ ޢާންމު މާނަ ދީގެން މާނަކުރުމެވެ؛ އެ ޙާލަތުގައި ލިޔުން ތަފްޞީލުކުރުމަށް ނުވަތަ ފަރާތްތަކުގެ ނިޔަތު ބަޔާންކުރުމަށް ލިޔުމުގެ ބޭރު ހެކި ހުށަހެޅުން ހުއްދަނުކުރެވޭނެ.
2. މި އުޞޫލަށް ހުރި އިސްތިސްނާތަކަކީ ލިޔުމުގެ ބަސް ނުވަތަ ލަފްޒުން އެއް މާނައަށްވުރެ ގިނަ މާނަ ދޭހަވުމާއި، ލިޔުމަށް ތިރިކުރިއިރު ވަށައިގެން ހިނގި ކަންކަމާއި ޙާލަތެވެ؛ އެއްބަސްވުމެއް ލަފްޒީ ގޮތުން މާނަކުރުމުން ނިކުންނަ ނަތީޖާއަކީ ބުއްދި ޤަބޫލުކުރާ ކަމަކަށް ވާން ޖެހޭތީ، މި ޙާލަތްތަކުގައި ފަރާތްތަކުގެ ޙަޤީޤީ ނިޔަތު ދެނެގަތުމަށް ލިޔުމުގެ ބޭރު ހެކި (extrinsic evidence) ބަލައިގަނެވިދާނެ.
3. ލިޔުމުގެ ބޭރު ހެކީގެ ތެރޭގައި ކިތާބީ ހެކި އަދި ޝަފަހީ ހެކި ހިމެނޭ؛ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތްތަކުގައި އެއްބަސްވުން ލިޔުމަށް ތިރިކުރުމުގެ ކުރިން ދެކެވުނު ވާހަކަ ޝަފަހީ ހެކިން ސާބިތުކުރުމަކީ ޕެރޯލް އެވިޑެންސް ރޫލް (parol evidence rule) އާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫން.
4. ބޭރުގައި ކިޔަވަން ފުރަން އެއަރޕޯޓުގައި ހުއްޓާ ސޮއިކުރި ފަރާތަކަށް 6 މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދޯނި ބަނުމަށް ސާމާނު 'ފޯރުކޮށްދިނުމަށް' ވާ އެއްބަސްވުމުގެ މާނައަކީ އެ ފަރާތުގެ އަތަށް މާއްދީ ގޮތުން ސާމާނު ޙަވާލުކުރުން ކަމަށް ލަފްޒީ މާނަ ދިނުމަކީ ބުއްދި ޤަބޫލުނުކުރާ ނަތީޖާއެއް ކަމުން، އެ ޢިބާރާތް މާނަކުރަންވާނީ ސޮއިކުރި ޙާލަތާއި ސޮއިކުރިއިރު ދެކެވުނު ވާހަކަތަކުގެ އަލީގައެވެ؛ އެގޮތުން ސާމާނު ޙަވާލުވުމާއި މަސައްކަތްކުރުން ޢިމާދުގެ ފަރާތުން އޭނާގެ ބައްޕައަށް ކަމަށް ސާބިތުވާތީ، ބައްޕައާ ޙަވާލުކުރި ތަކެތީގެ ޒިންމާ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ޢިމާދަށް އަރާނެ.
5. ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ތަނެއްގައި މަޞްލަޙަތު ހުރި ހެކިވެރިއެއް (ޙިއްޞާދާރެއް) ގެ ހެކިބަހަށް އަޞްލުގައި ފުރިހަމަ ބުރަދަން ނުދެވޭނެ ނަމަވެސް، މައްސަލައިގެ ހާލަތާއި އެހެން ހެކިން އެ ހެކިބަސް ތާއީދުކުރާނަމަ، އެ ސަބަބަށްޓަކައި ހެކިބަސް މުޅިން އެއްކިބާ ނުކުރެވޭނެ.
6. މަދަނީ ޚުޞޫމާތުގައި ކޮންމެ މީހަކީ އަނެކަކަށް ދަރައިނުވާ މީހެއް ކަމަށް ބެލުމަކީ އަޞްލު އުޞޫލެވެ؛ ދަރައިވާކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ނަމަވެސް، ތަކެތި ލިބުނުކަން ސާބިތުވުމުން، އޭގެ ބައެއް އެހެން މީހަކު ގެންދިޔަކަމަށް ނުވަތަ އެހެން މީހަކަށް ދިންކަމަށް ބުނާ ފަރާތަށް އެކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އަރާނެ.
7. ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން އެއްކޮޅަށް އައިތީ އިސްތިއުނާފު ނުކުރި ފަރާތަކަށް އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި މުޅި ދަޢުވާއަށް އަލުން އިންކާރުކުރުމުގެ ނުވަތަ އިތުރު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތް؛ އަދި ދަށުކޯޓުގައި ވާހަކަ ނުދައްކާ އައު މައުޟޫޢެއް (މިސާލަކަށް ޒިންމާވާ މިންވަރާއި އަނބުރާ ޙަވާލުކުރި ތަކެތި) އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި ފައިޞަލާކޮށްފިނަމަ އިސްތިއުނާފުގެ އެއް މަރުޙަލާ ގެއްލޭތީ، އެކަމަށް ދަށުކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރެވޭނެ.
8. އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގައި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނަށް ޢާންމުކޮށް ޙަވާލާދީ، ދަށުކޯޓުން ނުބަލާ ދޫކޮށްލި އުޞޫލަކީ ކޮބައިކަން ކުޑަމިނުން ބަޔާންނުކުރާނަމަ، އެ ނުކުތާއާ ގުޅިގެން ހައިކޯޓުން އިތުރަށް ބަލަންޖެހޭ ކަމެއް ނެތް.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ސުޕްރީމް ކޯޓު: 2019/SC-A/09 (މައްސަލަ ތަޙްވީލުކުރުމާއި ބަލަންޖެހޭ ދާއިރާ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) - ސުޕްރީމް ކޯޓުން ތަޙްވީލުކުރުމުގައި ޙަވާލާދިން މާއްދާތައް
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) (އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ޙަވާލާދީފައި)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ޙަވާލާދީފައި)
• ހައިކޯޓު: 2016/HC-A/378 (ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބާޠިލުކުރި ކުރީގެ ޙުކުމް)