މުޙައްމަދު ރިޝާން ވ. އަސްލަމް މޫސާ

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި: ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ބައި ބާޠިލުކޮށް، ބަދަލު ކަނޑައެޅުމަށް ތުލުސްދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: ކ. ތުލުސްދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 35/H4C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

non-waiver މާއްދާއެއް ހިމެނޭ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި، އަހަރުތަކެއްވަންދެން ލަސްކޮށް ދައްކާ ކުލި ޖުރުމާނާއާނުލައި ބަލައިގަތުމަކީ ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތަށް ލުއި ދިނުމެއްތޯ؛ ލިޔުމުން ހުއްދަ ނުހޯދާ ޢިމާރާތްކުރުމަކީ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ؛ އަދި ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތުގެ ގެއްލުމަށް ކުއްޔަށްދިން ފަރާތް ޒިންމާވާންޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޮންޓްރެކްޓުގެ ބައިވެރިން ޢަމަލުކުރަންވާނީ ކޮންޓްރެކްޓުގެ ޝަރުޠުތަކާ އެއްގޮތަށެވެ؛ އެއާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރެވޭނީ އަނެއް ބައިވެރިޔާ ލުއި ދީފިނަމަ ނުވަތަ އެހެން ގޮތަކަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމައެވެ.
2. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/34 (މެރިޓައިމް އެކަޑަމީ އޮފް މޯލްޑިވްސް ވ. ދައުލަތު) ގައިވާ ގޮތުން ކޮންޓްރެކްޓުގައިވާ ޙައްޤެއް ބަހުން ނުވަތަ ޢަމަލުން ދޫކޮށްލެވިދާނެއެވެ، އެކަން ލިޔުމުން އޮތުމާއި މުޤާބިލެއް ނުވަތަ ބަރޯސާވުމެއް އޮތުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް ޙައްޤު ދޫކޮށްލީކަން އިފްތިރާޟުކުރެވޭނީ ނޫން، ނިޔަތް ވާޤިޢާތަކުން ފާޅުވެ އޮޅުމެއްނެތި ދޭހަވާން ޖެހޭނެއެވެ؛ ދޫކޮށްލުމަށް ބަރޯސާވެ އަނެއް ފަރާތަށް ގެއްލުން ވެއްޖެނަމަ ފަހުން އެ ޙައްޤު ތަންފީޛުކުރެވޭނެ ނޫނެވެ.
3. ކޮންޓްރެކްޓުގައި non-waiver މާއްދާއެއް ހިމެނި، ބަދަލު ގެނެވޭނީ ލިޔުމުންކަމަށް އޮތްނަމަވެސް، ބައިވެރިއެއްގެ ޢަމަލުން އެ މާއްދާއިން ލިބޭ ޙައްޤު ދޫކޮށްލާކަމާއި އަނެއް ބައިވެރިޔާއަށް ލުއި ދޭކަން ދޭހަވާނަމަ، ލުއި ދީފައިވާކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ (Hovnanian, DiFranco, Wharton).
4. އަހަރުތަކެއްވަންދެން ކުލި ލަސްކޮށް ދައްކަމުން ދިއުމަށް ޝަކުވާއެއް ނުކޮށް ޖުރުމާނާއާނުލައި ކުލި ބަލައިގަންނަމުން ގޮސްފައިވުމަކީ non-waiver މާއްދާގެ ޙައްޤު ދޫކޮށްލައި ކުލި ދައްކާ ފަރާތަށް ލުއި ދީފައިވާކަން ދޭހަވާ ޢަމަލެކެވެ؛ އިތުރު އެންގުމަކާނުލައި ހަމައެކަނި އެއްބަސްވުމުގެ މާއްދާއަށް ޙަވާލާދީ ކުލި ލަސްވިކަމަށް ބުނެ ބާޠިލުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ފޮނުވުމަކީ އެއްބަސްވުމުން ލިބޭ އިޚްތިޔާރެއް ނޫނެވެ.
5. އެއްބަސްވުމުގައި ޢިމާރާތަށް އުނިއިތުރު ގެނައުމާބެހޭ މާއްދާއެއް ނެތްނަމަ، ނޯޓިސްތަކާއި މުޢާމަލާތްތައް ލިޔުމުން ކުރަންޖެހޭކަމަށް ބުނާ އާންމު މާއްދާ (އަދި ޢަމަލީ ގޮތުން މުޢާމަލާތްތައް ލިޔުމުން ނުކުރެވި އޮތް ޙާލަތުގައި) ޢިމާރާތްކުރުމަށް ލިޔުމުން ހުއްދަ ހޯދަންޖެހޭ ޝަރުޠަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.
6. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފު ޢަމަލެއް ކުރި ބައިވެރިޔާ، އޭގެ ސަބަބުން ސީދާ ލިބޭ ގެއްލުމާއި ބައިވެރިންނަށް އެނގިފައިވާ ގެއްލުމަށް ބަދަލު ދޭންޖެހޭނެއެވެ؛ އަދި އެއްބަސްވުން ނިމުނަސް ނުޙައްޤު މަންފާއެއް (unjust enrichment) އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ލިބިގެން ނުވާނެއެވެ (2021/SC-A/101)؛ އެހެންކަމުން އެކަމަށް އެއްބަސްވެފައި ނުވާނަމަ ތަނުގެ ވެރިފަރާތަށް ލިބެންވާނީ ކުލި ކަމަށްވާތީ، ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތުގެ އިންވެސްޓްމަންޓް، ވިޔަފާރީގެ ގެއްލުމާއި ކެންސަލްވި ބުކިންތަކަށް ކުއްޔަށްދިން ފަރާތް ޒިންމާވާންޖެހޭނެއެވެ، އަދި ނުދައްކާ ކުލި އޭގެން އުނިކުރަންވާނެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ޕީޑީއެފްގައި '32')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) (ޕީޑީއެފްގައި '32')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ މާއްދާއެއްގެ (ށ) (ޕީޑީއެފްގައި '16'؛ ތަޙުވީލުކުރުމުގެ ބާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/34 (މެރިޓައިމް އެކަޑަމީ އޮފް މޯލްޑިވްސް ވ. ދައުލަތު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/101 (މުޙައްމަދު ޔާސިރު ވ. އިބްރާހީމް ޙަސަން)
• Hovnanian Land Investment Group, LLC v. Annapolis Towne Centre at Parole, LLC, 415 Md. 227 (2011), Maryland Court of Appeals
• DiFranco v. Green Tomato, LLC (2018), Court of Special Appeals of Maryland
• Wharton v. Translogic Auto Carriers, LLC (2019), Court of Special Appeals of Maryland
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ (ޕީޑީއެފްގައި '381')