ޓަފް އިންފްރާ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އަޙްމަދު އަޝްފާޤް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ މައުޟޫޢުގައި ބެލުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 224/Cv-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުންފުނި ތަމްސީލުކުރުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ބޯޑު ރިޒޮލިއުޝަނަކީ އޮޅުވާލުމެއް ނުވަތަ މަކަރާއި ހީލަތް (fraud) އެކުލެވޭ ލިޔުމެއްނަމަ، އޭގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް (ޞުލްޙައަށް) ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރެވޭނެތޯ ނުވަތަ އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ދެމެހެއްޓުމަކީ (stare decisis / ދަޢުވާއަށް ނިމުމެއް އޮތުން) އިންސާފުގެ އަސާސީ އުޞޫލެކެވެ. ނަމަވެސް މަކަރާއި ހީލަތުން ކުރާ ކަމެއްގެ ފައިދާ ނެގިގެން ނުވާނެ ކަމަކީވެސް އިންސާފުގެ ހަމައެކެވެ. އެހެންކަމުން ނިންމުން ދެމިއޮތުމަށް އިސްތިސްނާތައް ވާނެ ނަމަވެސް، އެ މަގު ހިޔާރުކުރާނީ ވަރަށް ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި، ދަޢުވާއަށް ނިމުމެއް އަންނަން ޖެހޭ އުޞޫލަށް ސަމާލުވެގެންނެވެ. (ޕެރ. 24)
2. ޙުކުމަކަށް ވާސިލުވެފައިވަނީ އޮޅުވާލުމެއް ނުވަތަ މަކަރާއި ހީލަތް ހިމެނޭ ހެއްކަކަށް ބަރޯސާވެގެން ކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން ނުފުދޭނެއެވެ. މަކަރާއި ހީލަތުގެ ސަބަބުން ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލިފައިވާކަން ހާމަކޮށް، އެ ހެއްކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރިނަމަ ނިންމުން ބަދަލުވުމުގެ އިޙުތިމާލު އޮތްކަން ދައްކަން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 25)
3. ކާމިޔާބުވި ފަރާތުގެ ޢަމަލެއްގެ ސަބަބުން މައުޟޫޢީ ޝަރީޢަތެއް ނުހިނގާ، ނާކާމިޔާބުވި ފަރާތަށް ދަޢުވާއާ ބެހޭ މަޢުލޫމާތު ނުލިބި، ނުވަތަ ޢައްޔަންކޮށްފައި ނުވާ ފަރާތެއް މަކަރާއި ހީލަތުން ޚަޞްމު ތަމްސީލުކޮށްފައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި، އެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް އަލުން އަދުލުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވިގެންދެއެވެ. (ޕެރ. 26-28)
4. މަކަރާއި ހީލަތުގެ ސަބަބުން ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކުރުމަށް ނުވަތަ ބާޠިލުކުރުމަށް އެދޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އެކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮވެއެވެ. ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން، އާދައިގެ ތުހުމަތަކުން ނުވަތަ ޝައްކަކުން ބުރަ އަދާނުވާނެއެވެ؛ މަކަރާއި ހީލަތް އެކުލެވޭކަން ދައްކާ މުހިންމު (material) ހެކިން، އެ ހީލަތް ނިންމުމަށް އަސަރުކުރި (operative cause) ކަމާއި އިންސާފަށް ހުރަސް އެޅުނުކަން ފާޅުވާން ޖެހެއެވެ. އައު ހެއްކަކީ އަސްލު މަރުޙަލާގައި އެކަށީގެންވާ ފަރުވާތެރިކަމާއެކުވެސް ނުލިބުނު ހެއްކަކަށް ވާން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 28-30)
5. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާއެއް ނުވަތަ ޢަމަލެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބަލާނީ "ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތަށް" (balance of probabilities) އެވެ. (ޕެރ. 31)
6. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ތަންފީޛުވުމުގެ ކުރިން ހިނގި މައްސަލަތަކަށް އެ ޤާނޫނު ނުހިނގާ ނަމަވެސް، ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކުގައި ނިހާއީ ޙުކުމެއް މުރާޖަޢާކުރުމުގެ މަގު އެ ޤާނޫނުގެ 292 ވަނަ މާއްދާ ތަނަވަސްކޮށްދީފައިވެއެވެ. އެގޮތުން މައްސަލަ ނިމިފައިވަނީ ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ސަބަބުން ކަމަށް ސާބިތުވުމުން މުރާޖަޢާއަށް އެދިދާނެއެވެ؛ އަދި އެކަމަށް ޖިނާއީ ކުށް ޝަރީޢަތުން ސާބިތުވެފައި އޮތުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 32)
7. ކުންފުންޏެއް ޢައްޔަންނުކޮށް، ތަމްސީލުކުރުމުގެ ޤާނޫނީ ބާރު ނުލިބޭ ފަރާތެއް ސައްޙަކަން ސުވާލުއުފެދޭ ބޯޑު ރިޒޮލިއުޝަނަކަށް ބަރޯސާވެ ކުންފުނި ތަމްސީލުކޮށް (ޞުލްޙައަށް) ޙުކުމް ކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ކުންފުންޏަށް ބަސް ބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލިގެން ދިޔުމަކީ ޢަދުލު އިންސާފަށާއި ހާމަ، ހަމަހަމަ ޝަރީޢަތަކަށް އެޅޭ ހުރަހެކެވެ؛ މިފަދަ ޙާލަތުގައި އެންމެ އަދުލުވެރި ގޮތަކީ މައުޟޫޢުގައި ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް މައްސަލަ ދަށު ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރުމެވެ. (ޕެރ. 33-39)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 292 ވަނަ މާއްދާ، އަދި އެ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1) އަދި (2)، އަދި (ޅ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/96 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
• Hazel-Atlas Glass Co. v. Hartford Empire Co., 322 US 238 (1944)
• United States v. Throckmorton, 98 US 61 (1878)
• Takhar v Gracefield Developments Ltd and others [2019] UKSC 13
• Wentworth v Rogers (No 5) (1986) 6 NSWLR 536
• Australian Securities and Investments Commission v ActiveSuper Pty Ltd (No 4) [2013] FCA 318
• Owens Bank Ltd v Bracco [1992] 2 AC 443
• Mantis Transp v Kenner, 45 F.Supp.3d 229 (E.D.N.Y. 2014)
• Mazzei v The Money Store, 62 F.4th 88 (2d Cir. 2023)