މުޙައްމަދު ނާއިހް ނަޖީބު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައެޅުމާ ހައިކޯޓު ޚިލާފުވި؛ އެއްބަސްވުމެއް އޮތްތޯ ބެލުން މައުޟޫޢީ މަރުޙަލާއަށް ދޫކޮށްލި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 291-CVCHD-2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު (locus standi) ނެތްކަމަށް ބުނެ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދިދާނެތޯއާއި، އެޗް.ޑީ.ސީގެ ބީލަމުން ގޯތި ގަތުމާ ގުޅޭ ދަޢުވާގައި ދެފަރާތާ ދެމެދު އެއްބަސްވުމެއް ނެތީމާ ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު ނެތްކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކަނޑައެޅުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދިދާނެ ދެ ޙާލަތެއް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 20 އާއި 110 ވަނަ މާއްދާއިން ބަޔާންކުރެއެވެ: ކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ނެތް މައްސަލަތައް (no jurisdiction) އާއި، ޢާންމު އުޞޫލުން އިޚްތިޞާޞް އޮތް ނަމަވެސް މައްސަލައިގެ ޙާލަތުގެ ސަބަބުން ކޯޓުން އެ މައްސަލަ ބަލައިގެން ނުވާ މައްސަލަތައް (not exercise its jurisdiction) އެވެ. ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ނެތުމާއި ސަބްޖެކްޓް މެޓަރ އިޚްތިޞާޞް ނެތުމާއި، ކުރިން ފައިޞަލާކުރުވަނިވި ޙުކުމެއް އޮތުމާއި، ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގައި ފުރިހަމަވާންޖެހޭ އިޖުރާއީ ކަންކަން ފުރިހަމަނުވުން ފަދަ ކަންކަން މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ.
2. ކޮންމެ މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ވާންވާނީ ހުށަހަޅާ ފަރާތެއްގެ ޙައްޤެއް ނުވަތަ މަޞްލަޙަތެއް ޙިމާޔަތްކުރުމަށް ހުށަހަޅާ މައްސަލައަކަށެވެ. ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު (locus standi) އަކީ ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞާ ގުޅުންހުރި ކަމަކަށްވާތީ، ދަޢުވާކުރުމުގެ ސިފަތު ނެތި ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއް ކުރިއަށް ނުގެންދިއުމަށް އެދުމަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 20 އާއި 110 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ ފަދަ އިޚްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދިދާނެ ޙާލަތެކެވެ.
3. ލޯކަސް ސްޓޭންޑައި އަކީ ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައިގެ ނަތީޖާއާ ސީދާ ގުޅުންހުރި އެކަށީގެންވާ މަޞްލަޙަތެއް (direct and substantial interest) އޮތުމާއި، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާއި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ގުޅުވައިދޭ މަޞްލަޙަތެއް އޮތުމެވެ. ވަކި ޙައްޤެއް ތަންފީޛުކުރަން ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއްގައި އެ ޙައްޤުގައި އޮތް މަޞްލަޙަތު ހާމަކޮށްދޭންވާނެއެވެ. ވަކި މަޞްލަޙަތެއް ޙިމާޔަތްކުރަން އެދޭނަމަ އެ މަޞްލަޙަތު އުފެދޭ ގޮތާއި އެ މަޞްލަޙަތު ޙިމާޔަތްކޮށްދޭ ޤާނޫނީ މަރުކަޒު ދަޢުވާއިން އެނގެންޖެހެއެވެ. މިއީ ދަޢުވާއާއި އެދޭ ފަރުވާއާއި މައްސަލައިގެ ޙަޤީޤަތްތަކަށް ބިނާވާ ކަމެކެވެ.
4. ޤާނޫނީ ސިފަތު ނެތި ހުށަހަޅާ ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދިއުމުގެ މައިގަނޑު ބޭނުމަކީ ގުޅުމެއް ނެތް، އަސާސެއް ނެތް ދަޢުވާތައް އިޖުރާއީ ގޮތުން ހުއްޓުވުމެވެ. ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު ކަނޑައަޅަންވާނީ ދަޢުވާ ފޯމުގައި ހިމަނާފައިވާ އެންމެހައި ވާޤިޢާތަކަށް ޝާމިލުގޮތެއްގައި ބަލައިގެންނެވެ.
5. ބީލަމަށް ކުރިމަތިލައި ބީލަން ކާމިޔާބުކުރިކަން އަންގާފައިވާ ފަރާތަކާއި ބީލަން ހުޅުވާލި ފަރާތާ ދެމެދު ހިނގާފައިވާ މުޢާމަލާތުގެ ނަތީޖާއިން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތަށް އަސަރުކުރާނެ ފާޅުކަން ބޮޑު މަޞްލަޙަތެއް އޮތްނަމަ، ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައިޘިއްޔަތު އޮވެއެވެ. ދަޢުވާގައި ބިނާކުރާ ވާޤިޢާތައް ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފުތޯ ނުވަތަ ހެކިތަކުގެ ޞައްޙަކަމާ ބެހޭ ސުވާލުތަކަކީ ހެކި ވަޒަންކުރާ މަރުޙަލާގައި ބަލާނެ ކަންކަމެވެ.
6. އިޚްތިޞާޞާ ބެހޭ މަރުޙަލާގައި ދެފަރާތާ ދެމެދު އެއްބަސްވުމެއް ވުޖޫދުވެފައިވޭތޯ ކަމުގައި ރައުޔެއް ފާޅުކުރުމަކީ މައުޟޫޢީ މައްސަލައަށް އަސަރުކުރުވާފާނެ ކަމަކަށްވާތީ، އިސްތިއުނާފުގައި އެ ނުކުތާއާ މެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން އިންޞާފުވެރިކަމުގައި ނުދެކެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 20 ވަނަ މާއްދާ (ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ މާނަ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުން ކޯޓުން ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ މާއްދާ (ނަންބަރު ސާފުކޮށް ނުކިޔެވޭ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމްދީދީ ވ. އޮޅުވެލި ލާމް ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑާއި އިތުރު ދެ ފަރާތެއް ([2021] SC 56)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޓްރެޝަރ ބިޒް އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް
• Civil Procedure Rules 1998 (United Kingdom)
• Bank of Am., N.A. v. Kuchta, 141 Ohio St.3d 75, 2014-Ohio-4275
• A.G. Fed v. A.G. Lagos State (2017) 8 NWLR (Pt 1566) 20
• Tulip Diamonds FZE v Minister for Justice and Constitutional Development and Others [2013] 5 LRC 705
• Government of Malaysia v Lim Kit Siang [1988] 2 MLJ 12