ޢައްބާސް ޢަލީކަލޭފާން ވ. އދ. ފެންފުށި ކައުންސިލް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: އދ. ފެންފުށި މެޖިސްޓްރޭޓް 20/I8C/2014

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ދޫކުރި ހަރުގެވަޅަށް ފަހުން އިތުރުކުރި ބިން ސަރުކާރުގެ ބޭނުމަށް އުނިކުރުމުން، އެ ބިމުގެ ބަދަލުގައި ގޯތީގެ ހުޅަނގުން ބިން އިތުރުކޮށްދިނުމަށް ކައުންސިލަށް އަމުރުކުރަން ޖެހޭތޯ އަދި ޢަދުލުވެރި ބަދަލުގެ ޤާނޫނުއަސާސީ ޙައްޤު އަދާކުރެވިފައިވޭތޯ؛ އަދި ދައުލަތަށް ރައްދުވާ މައްސަލައެއްގައި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރަންވީ ކާކުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދައުލަތަށް ރައްދުވާ މައްސަލައެއްގައި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރާނެ ފަރާތެއް ހޯދުމަކީ ކޯޓުގެ މަސްއޫލިއްޔަތެއް ނޫނެވެ. ދައުލަތަކީވެސް ޚަޞްމެއް ކަމަށްވާތީ، އެއް ޚަޞްމެއްގެ ފަރާތުން ތަމްސީލުކުރާނެ ފަރާތެއް ކޯޓުން ހޯދައިދިނުމަކީ ޢަދުލުވެރި ގޮތެއް ނޫނެވެ.
2. ރަށު ކައުންސިލަކީ އަމިއްލަ ނަމުގައި ދަޢުވާކުރުމާއި ދަޢުވާލިބިގަތުމުގެ ބާރު ލިބިފައިވާ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގައި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރުމުގެ ބާރު ކައުންސިލްތަކަށް ޤާނޫނުއަސާސީއިން ނުވަތަ ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނުން ލިބިދީފައެއް ނުވެއެވެ.
3. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުގައިވާ ބިން މިލްކުވެގެންވަނީ ދައުލަތަށް ކަމަށާއި، ކައުންސިލްތަކަކީ ވަކިވަކި ސަރުކާރުތަކެއް ނޫން، ދިވެހި ދައުލަތަކީ ޔުނިޓަރީ ދައުލަތަކަށްވާތީ، ބަންޑާރަ ބިން ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި ޤާނޫނީ ލަފާދިނުމާއި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރުމަކީ ބަންޑާރަ ނައިބުގެ ވާޖިބުތަކުގެ ތެރެއިން ދޫކޮށްލެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނާ ޙަވާލާދީ ބަންޑާރަ ނައިބަށް ދައުލަތް ތަމްސީލު ނުކުރެވޭނެ ކަމަށް ދިން ތަރުޖަމާއަކީ ރަނގަޅު ތަރުޖަމާއެއް ނޫނެވެ.
4. ބިމެއްގެ އޮތް މިންތައް އެނގިހުރެ، އެ ބިން ކުޑަވިޔަސް ޤަބޫލުކުރާތީ އެ މިންތަކަށް ގޯއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ލިބިދިނުމަށް އެދި ބަލައިގަތް މީހަކަށް، އަލުން އެނބުރި އައިސް ބިން ކުޑަވެގެން ޝަކުވާކުރުމުގެ ދޮރު ޤާނޫނީ އަދި ޢަދާލަތުގެ ހަމައިން ބަންދުވެއެވެ (އެސްޓޮޕެލް / estoppel by convention).
5. ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ބަދަލު ދިނުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި ފުރަތަމަ ސާބިތުކުރަންޖެހޭނީ ބަދަލު ދެވޭ ތަނުގެ ނުވަތަ އެއްޗެއްގެ މިލްކުވެރިފަރާތެވެ. އެ ތަނަކީ ބަދަލު ހޯދާ މީހާގެ މިލްކުކަން ސާބިތުވެގެން މެނުވީ ބަދަލު ނުލިބޭނެއެވެ. ބިމުގެ ނާޒިރުން ބާޠިލުކޮށްފައިވާ، އަދި ޝަރީޢަތުގައި ޗެލެންޖު ނުކޮށް ދެމިއޮތް ރަޖިސްޓްރީއަކަށް ބުރަވެ މިލްކުވެރިކަން ސާބިތުނުކުރެވޭނެއެވެ.
6. ކުރިން ދޫކޮށްފައިވާ ގޯއްޗަކަށް ބިން އިތުރުކުރެވޭނީވެސް ގޯތިދިނުމުގެ ގަވާއިދުގައިވާ އުޞޫލުން، ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުން ހުއްދަދޭ ރަސްމީ ލިޔުމަކުންނެވެ. އެފަދަ ލިޔުމެއް ނެތި ބިން އިތުރުކުރެވިދާނެ ކަމަށް ބުރަ ނުވެއެވެ.
7. ޚުޞޫމާތު އުފެދުނު ބިން ނެގިއިރު ވުޖޫދުގައި ނެތް ޤާނޫނުއަސާސީއެއްގެ (1998 އަދި 2008) ނައްޞުތައް އެކަމަށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ބަލަންވާނީ އެ ހިނދު ޢަމަލުކުރަމުން ދިޔަ ޤާނޫނުއަސާސީއަށެވެ.
8. 1968 ގެ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޢާންމު ޤާނޫނުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން، ޢާންމު ފައިދާއަށް މިލްކެއް ނަގާއިރު ބަދަލު ދެވޭނީ ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ނުވަތަ އިދާރީ ގޮތުން އަގު ކިޔުއްވައިގެން ކަމަށްވާތީ، ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ބަދަލު ނުދިނުމަކީ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. ސުވާލަކީ ބަދަލު ދިންތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެވެ.
9. ބަންޑާރަ ބިން އޭގެ ޒާތުން އަގުކޮށް ބިން ދޫކުރި ފަރާތަށް އަގުދޭ އުޞޫލެއް ނެތެވެ. ވަކިކުރެވޭ ބަންޑާރަ ގޯތީގެ ބަޔަކާ ގުޅިގެން ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ބަދަލު ދޭންޖެހެނީ އެ ބިމުގައި ބިންގަލެއް، ރާނާފައިވާ ތަނެއް، ގެއެއް، ވަޅެއް ފަދަ ނުއުފުލޭ މުދަލެއް ހުރިނަމައެވެ؛ މަގުފާރަށް ބަދަލެއް ނޯންނާނެއެވެ.
10. ނަގާ ބިމުގެ ބަދަލުގައި ބިމުން ބަދަލު ދިނުމަކީ ޤާނޫނު ލާޒިމުކުރާ ކަމެއް ނޫން، އިޚްތިޔާރީ ކަމެކެވެ. އެ އިޚްތިޔާރުގެ ބޭނުން ކުރެވޭނީ ރަށުގެ މޫނުމަތިން، ޖަމާޢަތުގެ ބޭނުމަށް ހަދަންޖެހޭ މަގުތަކާއި ރާވާފައިވާ ގޮތް ފަދަ ހަމަތަކުގެ މަތިންނެވެ. ޖަމާޢަތުގެ މަގެއް ހަނިކޮށް ވަކި ފަރުދެއްގެ ގޯއްޗަށް ބިން އިތުރުކޮށްދިނުމަކީ ކައުންސިލުން ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީ (2008) ގެ 133 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) (ބަންޑާރަ ނައިބު ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރުން)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީ (2008) ގެ ދައުލަތުގެ ނަމުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ބާރު ވެރިކަން ހިންގާ ފަރާތަށް ލިބިދޭ މާއްދާ (PDF ގައި ޢަދަދު '353')
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީ (2008) ގެ 8 ވަނަ ބާބު (ލާމަރުކަޒީ އިދާރާ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީ (2008) ގެ 47 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) (PDF ގައި '12')
• 1968 ވަނަ އަހަރުގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ މިލްކުވެރިކަމާބެހޭ މާއްދާ (PDF ގައި '32')
• 1998 ވަނަ އަހަރުގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ މުދާ ހޯދުމާއި މިލްކު ނުނިގުޅުމާ ބެހޭ މާއްދާތައް
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލުން ހިންގުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ ރަށު ކައުންސިލުގެ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞިއްޔަތާ ބެހޭ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/68 (ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއް) ގެ ޢާންމު ފައިދާއަށް މިލްކު ހިފުމާ ބެހޭ މާއްދާ (PDF ގައި '3')
• ރާއްޖެތެރޭގެ މީހުންއުޅޭ ރަށްރަށުން ދިރިއުޅުމަށްޓަކައި ގޯތިދިނުމުގެ ގަވާއިދު (ގޯތި ދޫކުރުމާއި، އަތޮޅުވެރިޔާ ނުވަތަ ރީޖަނަލް އޮފީހުގެ ހުއްދަ، ރަށުގެ މޫނުމަތި، ވަކިކުރެވޭ ގޯއްޗަށް ބަދަލު ދިނުމާ ބެހޭ މާއްދާތައް)
• ޝަރީޢަތް ކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ޤަވާއިދު (6) ގެ ބަދަލުދިނުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި މިލްކުވެރިފަރާތް ސާބިތުކުރުމާ ބެހޭ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާންމު ސިޓީ ނަންބަރު 2015/09
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢާންމު ސިޓީ ނަންބަރު 2018/06
• Estoppel by convention (ޢަދާލަތުގެ އުޞޫލު)