މުޙައްމަދު ނަސީމް ވ. މުޙައްމަދު ރިޔާޟް

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2555/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ގޯއްޗެއް ވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތެއްގައި، ވިއްކާ ފަރާތުން ތިންވަނަ ފަރާތްތަކާ ވެފައިވާ ހުރިހާ ޞައްޙަ ކުލީގެ އެއްބަސްވުންތަކަށް ގަންނަ ފަރާތުން އިޙްތިރާމްކުރަންޖެހޭނެ ކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން މުޠުލަޤަށް ކަނޑައެޅުން ރަނގަޅުތޯ، އަދި ވިއްކާ ފަރާތުގެ އިލްތިޒާމްތައް ގަންނަ ފަރާތަށް ނަޤުލުވާނީ ކޮން މިންވަރަކަށްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ގޯއްޗެއްގެ ނުވަތަ ޢިމާރާތެއްގެ ވެރިފަރާތާއި އެހެން ފަރާތަކާ ދެމެދު ކުއްޔަށް ދިނުންފަދަ ކަމަކާމެދު ތަޢާޤުދީ އިލްތިޒާމެއް އުފެދިފައި އޮތުމަކީ، އޭގެ ޒާތުގައި އެތަން ވިއްކުން ނުވަތަ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުން ވެރިފަރާތަށް މަނާވާ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުގެ ރުހުމެއް ނެތި ކުލީގެ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފަށް ވިއްކާލުމުން ވެރިފަރާތުން ތަޢާޤުދީ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލަންޖެހިދާނެއެވެ (ޕެރ. 17، 18، 32؛ 2015/SC-A/06).
2. ބިމަކާ ގުޅޭ ކުލީގެ ޙައްޤާއި ރަހުނުގެ ޙައްޤާއި ލިއެންގެ ޙައްޤަކީ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ ޙައްޤުތަކެއް ކަމުން، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ނަޤުލުވުމުން އެ ޙައްޤުތައް ނިމުމަކަށް ނާދެއެވެ ([2021] SC 39)؛ ނަމަވެސް ވިއްކުމުގެ ކުރިން ޤާއިމުކުރެވިފައިވާ ކުލީގެ ޙައްޤު ފަދަ ޙައްޤުތައް ގަންނަ ފަރާތަށް ނަޤުލުވުން ބިނާވެފައި އޮންނާނީ ގަންނަ ފަރާތަށް އެ އެއްބަސްވުންތަކުގެ މަޢުލޫމާތު ލިބި، އެ ފަރާތުގެ ރުހުން އޮތް އެއްބަސްވުންތަކުގެ މައްޗަށެވެ (ޕެރ. 19، 20).
3. ވަކި ފަރާތަކަށް ރައްދުވާ ޝަޚްޞީ (in personam) ޙައްޤުތައް، އެ ޙައްޤުތަކުގެ މަޢުލޫމާތު ގަތް ފަރާތަށް ލިބިފައި ހުއްޓަސް، ގަތް ފަރާތުގެ ނުރުހުމުގައި އޭނާގެ މައްޗަށް ނަޤުލު ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ޙަޤީޤަތް ހާމަނުކޮށް އޮޅުވާލައިގެން ނުވަތަ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފަށް ގޯތި ވިއްކާލުމުން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ޒިންމާއަކީ ވިއްކާ ފަރާތުގެ ޝަޚްޞީ ޒިންމާއެއް ކަމުން، އެ ޒިންމާ ގަންނަ ފަރާތުގެ ނުރުހުމުގައި އޭނާގެ މައްޗަށް ނުލެވޭނެއެވެ (ޕެރ. 20، 21، 34).
4. ބިމެއް ނުވަތަ ގޯއްޗެއް ވިއްކާއިރު، އެތަން ކުއްޔަށް ދީފައިވާނަމަ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމުގެ ގުޅުންތައް ގަންނަ ފަރާތަށް ނަޤުލުކުރެވޭނީ ގަންނަ ފަރާތުގެ ރުހުން އޮތުމުން ނުވަތަ ވިއްކުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި އެގޮތަށް ދެފަރާތް އެއްބަސްވެފައި އޮތުމުންނެވެ؛ އެހެންކަމުން ހުރިހާ ޞައްޙަ ކުލީގެ އެއްބަސްވުންތަކަކަށް ގަންނަ ފަރާތުން އިޙްތިރާމްކުރަންޖެހޭނެ ކަމަށް މުޠުލަޤަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ޢަދުލުވެރިކަމެއް ނެތް ނަތީޖާއަކަށް ދިއުމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތް ކަމެކެވެ (ޕެރ. 29، 32، 33).
5. ސަރުކާރުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ ބިމާއި ޢިމާރާތް ވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ފުރިހަމަވިކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ސަރުކާރަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއާއި، އަމިއްލަ ފަރާތަކަށް ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުވެފައިވާ ދަރަންޏެއް އޮތްތޯ ކޯޓުން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭނެއެވެ؛ މިކަމުގައި ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ ކޯޓެއްގެ ޙުކުމަކުން ދަރަންޏެއް ސާބިތުވެފައިވޭތޯއެވެ (2013/SC-A/06)، އަދި ކޯޓުން ނުނިމި ހުރި ދަޢުވާއެއް އޮތުމުގެ ސަބަބުން ވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް މަޑުޖައްސާލުމަށް އެންގުމަކީ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތެއް ނޫނެވެ (ޕެރ. 22-24).
6. ވިއްކާ ފަރާތުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތެއްގެ ޙައްޤަށް އުނިކަމެއް ލިބިއްޖެނަމަ، ގެއްލުން ދިން ފަރާތުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ގެއްލުން ލިބުނު ފަރާތަށް އަބަދުވެސް އޮންނާނެއެވެ (ޕެރ. 34).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 28/76 (ސަރުކާރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކޮށްފައި ހުންނަ މީހުންގެ އަމިއްލަ ތަކެތި ދީ ނުވަތަ ވިއްކުމާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) (ފުޓްނޯޓުގައި 23 އަދި 13 ވަނަ މާއްދާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2015/SC-A/06 (އާރް.ކޭ.އެލް ގްރޫޕް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޑރ. އިސްމާޢީލް ރަޝީދު ޢުމަރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 39 (މުޙައްމަދު ޔޫސުފް މޫސާ ވ. ފާޠިމަތު ނާޡިމާ އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/10 (ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދުގެ ރައުޔުގެ 26 ވަނަ ނަންބަރު)
• ހައިކޯޓުގެ 2017/HC-A/45
• ހައިކޯޓުގެ 2019/HC-A/41
• ހައިކޯޓުގެ ހަވީރު މީޑިއާ ގްރޫޕް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އަޙްމަދު މުޖާޙު
• ހައިކޯޓުގެ ޢާއިޝަތު ޢަލީދީދީ ވ. ޝުހް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/06 (ޢަބްދުﷲ މާހިރު ވ. މުޙައްމަދު ޔޫސުފް)