ޙައްވާ މުޙައްމަދު ވ. ލ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (އަޣުލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ލ. ފޮނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 127/O8C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ނިޔާވި މީހެއްގެ ނަމުގައި ދޫކުރި ބަންޑާރަ ގޯތި، ވާރިސުންގެ ބަހެއް ނުހޯދައި ތަރިކަ ނުބަހާ ރަށު އޮފީހުން އޭނާގެ ފިރިހެން ދަރިއެއްގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓްރީކޮށްދިނުމަކީ ބާޠިލު ކަމެއްތޯ، އަދި އެ ރަޖިސްޓްރީ ބަދަލުކުރަން ނުޖެހޭ ކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ކުރި ޙުކުމަށް އިސްތިއުނާފުގައި ބަދަލު ގެންނަން ޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާ ކަމަށް ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރާ ކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމުން އިސްތިއުނާފުގެ މިންގަނޑު ފުރިހަމަ ނުވެއެވެ. ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވެފައިވާ ޤާނޫނީ ނުވަތަ ޝަރުޢީ އުޞޫލަކީ ކޮބައިކަން ނުވަތަ އުފެދޭ ޤާނޫނީ ބަހުސް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސާފުކޮށް ބުނަންވާނެއެވެ؛ އެފަދަ ކަމެއް ބަޔާންނުކުރާ ނުކުތާއަކީ ހައިކޯޓުން ބަލައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/87 – 2019/SC-L/91).
2. ދަށު ކޯޓުން ހުށަހެޅުމަކާމެދު ގޮތެއް ނުނިންމާ ކަމަށް އިސްތިއުނާފުގައި ބުނާނަމަ، ގޮތެއް ނުނިންމާ ހުށަހެޅުމަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ؛ ދަޢުވާގައި އެދުނު ކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ނިންމާފައިވާ ޙުކުމެއްގައި އެ ނުކުތާ ނުހިފެހެއްޓެއެވެ.
3. ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު (1/2002) އަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ބަންޑާރަ ބިމުގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ އުޞޫލުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު (9/68) ގައެވެ؛ ދިނުމަކުން، ހިބައަކުން ނުވަތަ ވިއްކުމަކުން ބަދަލުކުރާ މިލްކެއް ސާބިތުކުރަންވާނީ ދެފަރާތުން ސޮއިކޮށް ހެކިންގެ ސޮއި ހިމެނޭ ލިޔުމަކުންނެވެ.
4. ތަރިކަ މުދަލެއް ކަމަށް ސާބިތުވެފައިވާ ގެއާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރެވޭނީ ތަރިކަ އުޞޫލުން ލިބޭ ބައެއްގެ މެދުގައި ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ މަތިން ކަމަށާއި މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވާ މުޢާމަލާތްތަކަކީ ވިއްކުން، ހިބައިން ދިނުން ނުވަތަ ވަޞިއްޔަތުން ދިނުން ކަމަށް ސުޕްރީމް ކޯޓުން ކަނޑައެޅި އުޞޫލު (2014/SC-A/03) ތަޠުބީޤުކުރެވޭނީ، އެ ބިމުގައިވާ ޢިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލަކީ ނިޔާވި މީހާގެ ތަރިކަ ކަމާއި ވާރިސުން ކަނޑައެޅިފައިވާ ޝަރުޢީ ނިންމުމެއް އޮތްނަމައެވެ.
5. ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ބައިނުކޮށް ވާރިސުންގެ ތެރެއިން ވަކި މީހަކަށް ރަޖިސްޓްރީކޮށްދިނުން އެދުވަސްވަރު ޢަމަލުކުރި ޤާނޫނަކުން، ޤަވާޢިދަކުން ނުވަތަ އުޞޫލަކުން މަނާކޮށްފައިވާ ކަމެއް ކަމަށް ދައްކައިދީފައި ނުވާއިރު، އެ ރަޖިސްޓްރީ ބާޠިލު ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ނިޔާވި މީހާގެ ތަރިކަ ހުރިނަމަ އެކަން ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމަތަކުން ސާބިތުކޮށް ޙައްޤުވާ މިންވަރު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ވާރިސުންނަށް އޮވެއެވެ.
6. (އިތުރު ފާހަގަކުރުމެއް) ބިމާއި ޢިމާރާތްތަކުގެ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭ ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތު ކަނޑައަޅާ ލިމިޓޭޝަން ޤާނޫނެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނެތްކަމާއި، ކޯޓުތަކުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ހަނިކުރެވޭނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ ޤާނޫނަކުން ކަމަށްވާތީ، އެފަދަ ޤާނޫނެއް އަވަހަށް އެކުލަވާލުން މުހިންމުކަން މެޖޯރިޓީން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ އިސްތިއުނާފާ ބެހޭ މާއްދާ (PDF ގައި '12')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާ (ޢަދަދު PDF ގައިވާ ގޮތަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/87، 2019/SC-L/88، 2019/SC-L/89، 2019/SC-L/90، 2019/SC-L/91 މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓުތައް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/SC-A/03 ޤަޟިއްޔާ (ޢާއިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު ފަރާތެއް)
• Limitation Act 1980, Section 15(1) (United Kingdom)
• Limitation Act 1959, Chapter 163, Section 9(1) (Singapore)
• Limitation Act 1953, Section 9(1) (Malaysia)