ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު ޙަސަން ވ. ޤާސިމް އިބްރާހީމް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު، އަލުން ބެލުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3538-CVC-2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައި، 123 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ހެކި ވަޒަންކުރަންޖެހޭތޯއާއި، ވަޒަންކުރާނަމަ ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ ކޮބައިތޯ؛ އަދި ސިވިލް ކޯޓުން ޝަރީޢަތެއް ހިނގާ އުޞޫލުން ހެކި ވަޒަންކޮށް ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ނިންމުމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދަޢުވާގެ ލިޔެކިޔުމާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ރައްދުދިނުމަށް ނުވަތަ ދިފާޢު ހުށަހެޅުމަށް ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި ރައްދެއް ނުވަތަ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެކެވެ. (ޕެރ. 33، 59-61)
2. ދަޢުވާއަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ފަނަރަވަނަ ބާބުގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ އިޚްތިލާފެއްނުވާ ބާވަތުގެ މައްސަލައެއްނަމަ ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނަކުން މަނާކޮށްފައިވާނަމަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމަށް އެދެން ނެތެވެ؛ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނީ ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުން ނުވަތަ ދިފާޢު ހުށަހަޅާފައިނުވެ އެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތު ފާއިތުވެފައިވާނަމައެވެ. ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތަ ޝަރީޢަތްކުރުމަކާނުލައި ޙުކުމްކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުރި އެދުމަކާމެދު ގޮތެއް ނިންމާފައިނުވާނަމަ، އެދިފައިވާ ހުރިހާ ފަރުވާއެއް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހޯދައިދީފައިވާނަމަ، ނުވަތަ ފައިސާގެ ދަޢުވާއެއްގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭކަމަށް އެއްބަސްވެ މުއްދަތަކަށް އެދިފައިވާނަމަ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 39-41)
3. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމަށް އެދެވޭނީ ދެ ގޮތަކަށެވެ: (1) ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފައިސާގެ ޢަދަދަކަށް، ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ފައިސާގެ ޢަދަދަކަށް، ނުވަތަ މުދަލުގެ ބަދަލުގައި އަގު ދެއްކުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދީފައިވާ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ދަޢުވާއަކަށް ޚާއްޞަ ފޯމު (ސިވިލް ކޯޓުގައި ފޯމު 26) މެދުވެރިކޮށް (117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ))؛ (2) އެނޫން ފަރުވާތަކަށް، ނުވަތަ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ ފަރާތެއްނަމަ، ނުވަތަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދިރިއުޅޭނަމަ، ކޯޓު އަމުރުގެ ދަށުން (ފޯމު 31) (117 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)). (ޕެރ. 42-46)
4. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމެއް ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އެ ޙުކުމްކުރި ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުން ލިބިދޭތީ، ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި އެ ޙުކުމަކީ ފައިނަލިޓީ ލިބިފައިވާ ޙުކުމެއްކަމުގައި ނުބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 52، 71)
5. މަދަނީ މައްސަލައެއްގައި ޝަރީޢަތް ހިނގަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުން ޝަރީޢަތަށް ކަނޑައެޅޭ މައްސަލަތަކުގައެވެ؛ އެފަދަ ޝަރީޢަތެއްގައި ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑަކީ މަދަނީ މިންގަނޑެވެ (ކަމެއް ވުޖޫދުގައި ނެތުމަށްވުރެ އޮތުން ގާތްކަން)، އަދި އެ ނިންމުންތަކަކީ ހެކި ވަޒަންކޮށް މެރިޓުން ނިންމާ ނިންމުންތަކެވެ. (ޕެރ. 62، 63)
6. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 123 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދުމުން ކޯޓުން ޙުކުމްކުރަނީ ޝަރީޢަތެއް ހިންގުމަކާނުލައި، ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކަށް ބަރޯސާވެގެންނެވެ؛ އެއީ މައްސަލައިގެ މެރިޓަށް ކުރާ ޙުކުމެއް ނޫނެވެ، އަދި ވާޤިޢާތަކާއި ޤާނޫނާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަން ނުޖެހޭނެއެވެ؛ ދަޢުވާއަށް ދިފާޢެއް ނުވަތަ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިނުވުމަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ކޯޓަށް ލިބޭ ޖާއިޒު ސަބަބެކެވެ. (ޕެރ. 65، 67)
7. 123 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާއި (ނ) ގެ ދަށުން، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމަށް އެދޭއިރު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ހެކި ހުށަހެޅުން ލާޒިމުވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ކުޑަކުއްޖެއް ނުވަތަ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދީފައިވާ ފަރާތެއްނަމައެވެ؛ "ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް" މި ޢިބާރާތުގެ ބޭނުމަކީ އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމާއި، އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ ދަޢުވާއާ ގުޅޭ، ދަޢުވާގެ ސީޣާގެ ތެރެއިން އެކަށީގެންވާ ފަރުވާއެއްތޯ ބެލުމެވެ. (ޕެރ. 68، 69)
8. ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގައި ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ، ދަޢުވާގެ ސީޣާއާއި ތަފްޞީލަށް ބިނާކޮށް ދަޢުވާކުރަން އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް (cause of action) އޮތްތޯއާއި، ދަޢުވާގައި ޚުޞޫމާތެއް އޮތްތޯއާއި، އެދިފައިވާ ފަރުވާއަކީ ދަޢުވާގެ ސީޣާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ނަގައިދެވޭނެ ފަރުވާއެއްތޯއެވެ؛ ޝަރީޢަތެއް ހިނގާ އުޞޫލުން ހެކި ދަރަޖަކޮށް ވަޒަންކޮށް ދަޢުވާ ސާބިތުވޭތޯ ބެލުމަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް ޤާނޫނު ކުރަހާދީފައިވާ ގޮތް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 70، 73-75، 77)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 21، 24، 100 (ހ)، 101 (ހ)(ށ)، 102، 103، 104، 106، 111، 112، 113، 114، 115 (ހ)(ށ)، 116، 117 (ހ)(ށ)، 118 (ށ)(ނ)(ރ)، 123 (ހ)(ށ)(ނ)، 124، 125 ވަނަ މާއްދާތައް؛ ދިހަވަނަ ބާބު، ފަނަރަވަނަ ބާބު، އެކާވީސްވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 326 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ދަށުކޯޓުން ބޭނުންކުރި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 11/2022 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާ
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2022/R-105 (ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 75 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• އިނގިރޭސިވިލާތުގެ Civil Procedure Rules 1998, Rule 12.11(1) އަދި Rule 12.12(1)
• Football Dataco Ltd and others v Smoot Enterprises Ltd [2011] EWHC 973 (Ch); [2011] 1 WLR 1978
• Sloutsker v Romanova [2015] EWHC 2053 (QB)
• Brett Wilson LLP v Person(s) Unknown [2015] EWHC 2628 (QB)
• Mitchell v Advertising Standards Authority Ltd (No 3) [2019] EWHC 1958 (QB)