ޢަލީ ރަޝީދު ވ. ފްރާންސެސްކޯ ޑި ޕިލާޓޯ

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ 124 (ށ) ގެ ޙާލަތެއް އޮތްތޯ ވަޒަންކޮށް އަލުން ނިންމުމަށް ދަށުކޯޓަށް ފޮނުވި

ކީވޯޑުތައް: މަދަނީ

ދަށު ކޯޓު: ވ. ކެޔޮދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 14/J4C/2025

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރި ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމަށް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ހެކިތަކާއެކު ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން ބަލައިނުގަތުމުގައި، ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކާއި ހެކިތައް ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން ދަށުކޯޓުން ވަޒަންކޮށްފައިވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ބިމުގެ ވެރިފަރާތާ ދެމެދު 30 އަހަރުގެ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމެއް ހަދާފައިވާ ބިދޭސީއަކު، އެ ބިމުގައި ގެސްޓްހައުސް ހިންގަމުންދާ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް ގޯތި ހަވާލުކުރުމަށް ދަޢުވާކުރުމުން، ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމާއި ދިފާޢު މުއްދަތުގައި ހުށަނާޅާތީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރި ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމަށް 124 (ށ) ގެ ދަށުން ގެސްޓްހައުސް ހުއްދައާއި އީމެއިލްތަކާއެކު ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުން، ސަބަބުތަކަކީ ޙަޤީޤީ ދިފާޢީ ސަބަބުތަކެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ ކެޔޮދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން ބަލައިނުގަތެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ސަބަބުތައް (އެއްބަސްވުމުގެ ބައިވެރިއެއް ނޫންކަން، ހުއްދަ، ގޯތީގެ ވެރިފަރާތް ޚަޞްމަކަށް ނުހިމެނުން) ވަޒަންނުކޮށް ނިންމިކަމަށް އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުންޏެވެ؛ ދިފާޢު ހުށަނާޅާކަމަށާއި ވިޔަފާރި ޑީރަޖިސްޓަރކޮށްފައިވާކަމަށާއި ޙަޤީޤީ ދިފާޢެއް ނެތްކަމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ބުންޏެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދަށުކޯޓުން ހައިކޯޓުގެ ކުރީގެ ނިންމުންތަކުގައިވާ 124 (ށ) ގެ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށް، ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ސަބަބުތައް ވަކިން ވަޒަންނުކޮށް، ހަމައެކަނި ދިފާޢު މުއްދަތުގައި ހުށަނާޅާކަމަށް ބަލައި ނިންމާފައިވާތީ، އެ ވަޒަންކުރުމަކީ ދަށުކޯޓުގެ ދައުރުކަމުން ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވިއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް ބާޠިލު ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީފައިވަނީ ސީދާ އެ ޙުކުމްކުރި ކޯޓަށެވެ؛ އެއީ އިސްތިއުނާފީ ކޯޓެއްގެ ދައުރެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 18)
2. 124 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި (115 އަދި 116 ވަނަ މާއްދާގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަނުވުން ނުވަތަ ޙުކުމުގެ ކުރިން ދަޢުވާ އަދާކޮށްފައިވުން) ޙުކުމަކީ އިޖުރާއީ ނައްސުތަކާ ޚިލާފު (irregular) ޙުކުމެއް ކަމުން، ex debito justitiae ގެ މިންގަނޑުން އެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުން ލާޒިމުވެއެވެ؛ އެއީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 30، 33)
3. 124 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން (regular) ޙުކުމެއް ބާޠިލު ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމަކީ ހެއްކާއެކު ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގެ ތެރެއިން ނިންމާ ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 34، 44)
4. ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމާއި ދިފާޢު މުއްދަތުގައި ހުށަނާޅާކަން ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ޤަބޫލުކޮށް، ހުށަހެޅުން ބިނާކުރީ 124 (ށ) ގެ މައްޗަށްނަމަ، އެއީ 124 (ހ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ނޫނެވެ؛ އެ ޙާލަތުގައި ފާހަގަކުރާ އިޖުރާއީ ކަންކަން 124 (ހ) ގެ އަލީގައި ވަޒަންކުރަން ނުޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 35-38)
5. 124 (ށ) (1) ގެ "ދަޢުވާ ދިފާޢުކުރެވިދާނެ ޙަޤީޤީ ސަބަބު" ގެ މާނައަކީ ޤާނޫނީ ސަބަބު އެކުލެވޭ ބަހުސްކުރެވިދާނެ ދިފާޢެއް (triable issue) އޮތުމެވެ؛ އެ މަރުޙަލާގައި ދިފާޢު ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 40)
6. 124 (ށ) (2) ގެ ދަށުން ބަލައިގަނެވޭ ސަބަބަކީ ބާރުނުފޯރުވޭ ސަބަބަކާހުރެ ޑިފޯލްޓްވުން ފަދަ (މުޢާމަލާތުގައި އޮޅުން، ޞިއްޙީ ސަބަބު) ޙަޤީޤީ މަޢާފުކުރެވޭނެ ސަބަބުތަކެވެ؛ އޭގައި ޝަރީޢަތަށް އޮޅުވާލުމުގެ ނުވަތަ އަމުރަށް ކިޔަމަންނުވުމުގެ ޤަޞްދެއް ނުހުންނަންވާނެއެވެ؛ އަދި ވަޒަންކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި ޚިލާފުވުމުގެ ސީރިއަސްކަމާއި ސަބަބު، މައްސަލައިގެ ޙާލަތު، ހުށަހެޅުމުގެ އަވަސްމިނާއި ލަސްވި ސަބަބު، ޙަޤީޤީ ދިފާޢެއް އޮތުމާއި އިންސާފުގެ މުހިންމުކަން، އަދި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުން ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 41-43)
7. 124 (ށ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގައި ދިފާޢު ހުށަނޭޅުމަކީ އެންމެ އިސްކޮށް ވަޒަންކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ޙަޤީޤީ ދިފާޢެއް އޮތްތޯއާއި ޖަވާބު ލަސްވެގެން ނަމަވެސް ހުށަހަޅާފައިވޭތޯ ބަލަންވާނެއެވެ؛ އަދި ހެކި ކަމުގައި ބެލެވޭނީ ހަމައެކަނި މާއްދީ ހެކި ނޫނެވެ. (ޕެރ. 28)
8. 124 (ށ) ގެ ދަށުން ހެކިތަކާއެކު ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ، ހުށަހެޅި ސަބަބުތަކާއި ހެކިތައް ދަށުކޯޓުން ވަޒަންކޮށް، އިޖުމާލީ ގޮތެއްގައިވެސް ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ނިންމުމެއް ނިންމަންވާނެއެވެ؛ ހަމައެކަނި ދިފާޢު މުއްދަތުގައި ހުށަނާޅާކަމަށް ބުނެ ބަލައިނުގަތުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 27-28، 48-49)
9. ދަށުކޯޓުން ވަޒަންކޮށްފައިނުވާ ހެކިތައް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި އައްވަލަށް ވަޒަންކުރަން ނުޖެހޭނެއެވެ؛ އެއީ ދަށުކޯޓުގެ ދައުރު ކަމުން، މައްސަލަ އަލުން ބެލުމަށް ދަށުކޯޓަށް ފޮނުވަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 30، 50-51)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 112، 113، 115، 116 ވަނަ މާއްދާ (10 ވަނަ ބާބު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• 2024/HC-A/184 (ޓްރޭޑްނެޓް މޯލްޑިވްސް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް ވ. ޔުނިކާ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2024/HC-A/20 (މޯލްޑިވްސް ނޭޝަނަލް ޗެމްބަރ އޮފް ކޮމަރސް އެންޑް އިންޑަސްޓްރީ ވ. ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕލކ)
• 2023/HC-A/177 (މިނިސްޓްރީ އޮފް އިކޮނޮމިކް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ވ. ސަދަން އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2023/HC-A/282 (ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު ޙަސަން ވ. ޤާސިމް އިބްރާހީމް)
• 2024/HC-A/139 (ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕލކ (Ex Parte))
• 2024/HC-A/275 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. އެމްޕްލޯއިމަންޓް ބިއުރޯ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2024/HC-A/137 (ފާޠިމަތު ޒަޔާން އިބްރާހީމް (Ex Parte))
• 2025/HC-A/345 (މަރްޔަމް ޝަމީމާ ވ. ޙަބީބު ޒާހިރު، އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟާމެދު ނިންމިގޮތް)
• Swain v Hillman [2001] 1 All ER 91
• Standard Bank Plc v Agrinvest International Inc [2010] EWCA Civ 1400
• ED&F Man Liquid Products Ltd v Patel [2003] EWCA Civ 472
• Denton v T H White Ltd [2014] EWCA Civ 906
• Thorn plc v MacDonald [1999] CPLR 660