މުޙައްމަދު ޝަފީޤު ވ. ޕްލާޒާ އެންޓަރޕްރައިޒަސް އަދި ނާޒްނީން އިބްރާހީމް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2829-CVC-2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދިރިއުޅުމަށް ދޫކުރި ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް އަމިއްލަކޮށް ވިއްކި މުޢާމަލާތުގައި، ވިއްކާ މީހާއާއި އޭނާ ޝަރުޢީ ގޮތުން ބަލަންޖެހޭ މީހުންނަށް ދިރިއުޅޭނެ އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެހިފައިވުމުގެ ޝަރުޠު (ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާއި ގޯތި އަމިއްލަކުރުމާއި ގަނެވިއްކުމާބެހޭ ޤަވާޢިދު) ފުރިހަމަވޭތޯ؛ ޚާއްޞަކޮށް ގަންނަ ފަރާތުން ދެއްކި ފައިސާ ހަމައެކަނި ބިން އަމިއްލަކުރުމަށް ދައުލަތަށް ދެއްކުމުން، ވިއްކާ މީހާގެ ކިބައިގައި އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެއްސުމުގެ މާލީ ތަނަވަސްކަން ހުރިކަމަށް ބެލެވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 2 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ކަމަށްވިޔަސް އަމިއްލަ ގޯއްޗެއް ކަމަށްވިޔަސް ވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ކުރެވޭނީ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށެވެ؛ ބަންޑާރަ ގޯތި ވިއްކޭނީ އެ ގޯތި ދައުލަތުން ގަނެ އަމިއްލަކުރުމަށްފަހުގައެވެ.
2. ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާއި އޭގެ ދަށުން ހެދި ގޯތި އަމިއްލަކުރުމާއި ގަނެވިއްކުމާބެހޭ ޤަވާޢިދުގެ ދަށުން، އަމިއްލަ ގޯއްޗެއް ނުވަތަ ދިރިއުޅުމަށް ދޫކުރި ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް (އަމިއްލަކުރުމަށްފަހުވިޔަސް) ވިއްކާނަމަ ވިއްކުމުގެ މުޢާމަލާތް ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ހިންގަންޖެހޭނެއެވެ؛ ގޯތި އަމިއްލަކުރުމުގެ ފައިސާ ދައްކަނީ ގަންނަ ފަރާތުން ނަމަ މުޢާމަލާތުގެ ހުރިހާ ކަމެއް ޝަރީޢަތުގެ ތެރެއިން ހިންގަންޖެހޭނެއެވެ.
3. ގޯތި ވިއްކަން އެދޭ މީހާއާއި އޭނާ ޝަރުޢީ ގޮތުން ބަލަންޖެހޭ މީހުންނަށް ދިރިއުޅޭނެ އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެހިފައިވުމަކީ (ބިމާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)) ވިއްކުމުގެ ކުރިން ފުރިހަމަވާންޖެހޭ ޝަރުޠެކެވެ؛ އެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަ ނުވާނަމަ ވިއްކުމަކީ ޞައްޙަ ވިއްކުމެއް ނޫނެވެ. ތަނެއް ހަމަޖެހިފައިވުމުގެ މާނައަކީ ދިރިއުޅެވޭ ތަނެއް ވާޤިޢީ ގޮތުން، ޤާނޫނީ ނުވަތަ ޝަރުޢީ ހުރަހަކާ ނުލައި ވުޖޫދުގައި ހުރުމެވެ؛ އެއީ ތަނެއް ލިބުމުގެ އިޙްތިމާލެއް ނުވަތަ ހަމަޖައްސައިދޭނެ ވަޢުދެއް ނޫނެވެ. (ނަސީމާ ޢަލީ ވ. މޫސާ ޙަލީމް ގެ އަލީގައި)
4. 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) މާނަކުރަންވާނީ މުޝައްރިޢު ޙާޞިލުކުރަން ބޭނުންވި އިޖްތިމާޢީ މަޞްލަޙަތު، އެއީ ގޯތި ވިއްކާ މީހާއާއި އޭނާ ބަލަންޖެހޭ މީހުން މަގުމަތިނުވެ ދިރިއުޅޭނެ ތަނެއް ހަމަޖެހި އިންތިޒާމުވެފައި އޮތުން، ޙާޞިލުވާ ގޮތަށެވެ.
5. ޤާނޫނުގެ ޝަރުޠުތަކުގެ އިތުރުން، ދިރިއުޅޭނެ އެހެން ތަނެއް ހުރިތޯ ބެލުމަށް ޤަވާޢިދުގައިވާ ކަންކަން (ވިއްކާ މީހާ ނުވަތަ ފިރި/އަނބިމީހާގެ ނަމުގައި ތަނެއް ރަޖިސްޓަރީވެފައިވުން، ދަރިއެއްގެ ނަމުގައިވާ ތަނެއްގައި ދިރިއުޅުމުގެ ކަންތައް ހަމަޖެހިފައިވުން، އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެއްސުމުގެ މާލީ ތަނަވަސްކަން ހުރުން، ބޭރުގެ ޤައުމެއްގައި ތަނެއް ހުރުން) ވެސް ފުރިހަމަވޭތޯ ބަލަންޖެހޭނެއެވެ.
6. ގަންނަ ފަރާތުން ވިއްކާ މީހާގެ އެކައުންޓަށް ޖަމާކުރި ފައިސާ ހަމައެކަނި ގޯތި އަމިއްލަކުރުމަށް ދައުލަތަށް ދައްކައި، ވިއްކާ މީހާއަށް އެ މުޢާމަލާތުން އެއްވެސް މަންފާއެއް ނުލިބޭނަމަ، އެ ފައިސާ ޖަމާކުރުމަކީ ވިއްކާ މީހާގެ ކިބައިގައި އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެއްސުމުގެ މާލީ ތަނަވަސްކަން ހުރިކަމަށް ބެލޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ އަދި ގޯތި ވިއްކައިގެން ލިބޭ ފައިސާއަކީ ދިރިއުޅޭނެ ތަނެއް ހަމަޖެހިފައިވާކަމުގެ ދަލީލެއް ނޫނެވެ.
7. ދިރިއުޅޭނެ އެހެން ތަނެއް ހަމަޖެހިފައިވުމުގެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަ ނުވާ މުޢާމަލާތެއް ޞައްޙަކަމަށް ކަނޑައަޅައި ގަންނަ ފަރާތަށް މިލްކުވެއްޖެކަމަށް ކުރާ ޙުކުމަކީ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާއި ޤަވާޢިދުގައިވާ އުޞޫލާ އެއްގޮތް ޙުކުމެއް ނޫނެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (އިޞްލާޙުގެ ކުރިން (ށ))
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ ބިން އަމިއްލަކުރުމާއި ވިއްކުމާބެހޭ އެހެން މާއްދާތައް (ނަންބަރުތައް ލިޔުމުގައި އަކުރު ބަދަލުވެފައި)
• ގޯތި އަމިއްލަ ކުރުމާއި، ގަނެ ވިއްކުމާބެހޭ ޤަވާޢިދު 2008 (ވިއްކުމުގެ ޝަރުޠުތަކުގެ މާއްދާ އަދި ދިރިއުޅޭނެ އެހެން ތަނެއް ހުރިކަމަށް ބަލާ ކަންކަމުގެ މާއްދާ (ހ)–(ރ))
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2016/R-8 (ގޯތި އަމިއްލަ ކުރުމާއި، ގަނެ ވިއްކުމާބެހޭ ގަވާއިދަށް 3 ވަނަ އިޞްލާޙު)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2022/R-181 (ދިރިއުޅުމަށް ދޫކޮށްފައިވާ ބަންޑާރަ ގޯތި އަމިއްލަކުރުމާއި، ގަނެވިއްކުމާބެހޭ ގަވާއިދު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) (އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގައި ހިމެނުނަސް އަނބުރާ ގެންދިޔަ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/SC-A/40 (ނަސީމާ ޢަލީ ވ. މޫސާ ޙަލީމް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2023/SC-HCL/04 (އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ހުއްދައާމެދު ހައިކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކުރި)