ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ އަމުރު ބާޠިލު

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ކޯޓު އަމުރު

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B1/KMFN/(2023)/01

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަނީ ލޯންޑަރކުރުމުގެ ކުށް ސާބިތުވެ ޙުކުމްކޮށް މައްސަލަ ނިމުމަށްފަހު، ޙުކުމުގައި ނުހިމެނުނު ކުށްކޮށްގެން ހޯދި ފައިސާ ދައުލަތަށް ނެގުމުގެ އަމުރު، ދައުލަތުން ފޮނުވި ސިޓީއަކަށް ބިނާކޮށް ދަޢުވާލިބުނު ފަރާތުގެ ބަހެއް ނުހޯދައި ވަކި އަމުރެއްގެ ގޮތުގައި ނެރުމަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއި އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ކަމެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ C/2021-698/Cr ޤަޟިއްޔާއިން މަނީ ލޯންޑަރކުރުމުގެ ކުށް ސާބިތުވެ ޖަލާއި ޖޫރިމަނާއަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ. ދަޢުވާގައި ފައިސާ ދައުލަތަށް ނެގުމަށް އެދިފައިވި ނަމަވެސް ޙުކުމުގައި އެ އަމުރު ނުހިމެނުނެވެ. ޙުކުމަށް ދުވަސްތަކެއްފަހުން ދައުލަތުން ފޮނުވި ސިޓީއަކަށް ބިނާކޮށް ވަކި އަމުރެއް ނެރުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކުށްކޮށްގެން ހޯދި ކަމަށް ބުނާ ޑޮލަރާއި އެ ފައިސާ އިންވެސްޓްކޮށް ލިބުނު މަންފާ ހަ މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދައުލަތަށް ދެއްކުމަށް އަމުރުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނީ މި އަމުރު ނެރެވޭނީ ޙުކުމުގައި ހިމަނައިގެން ކަމަށާއި ޤާނޫނުގައި ނެތް އިޖުރާއަތެއްގެ ދަށުން ނެރެފައިވާކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ޙުކުމަށްފަހުވެސް އަމުރު ނެރެވޭނެކަމަށާއި، އެއީ ރަނގަޅުކުރެވޭނެ އިޖުރާއީ ޢައިބެއް ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ޙުކުމުގައި ހިމަނަންޖެހޭ އަމުރު ހިމަނާފައިނުވާއިރު، އޭގެ ޙައްލަކީ އިސްތިއުނާފެވެ. އަމުރު ނެރެފައިވަނީ އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ބަހެއް ނުހޯދައި، އަސާސީ ޙައްޤުތަކަށް އަސަރުކުރާ ގޮތަށް ކަމުން، އެއީ ރަނގަޅުކުރެވޭނެ ޢައިބެއް ނޫނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދަލާއި ފައިސާ ދައުލަތަށް ނެގުމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ތަފާތު ތިން ޙާލަތެއްގައި އަމުރުކުރެވިދާނެ: ޙުކުމާއެކު (ޙުކުމްކުރުމުގެ ބާބު)، ޙުކުމަށްފަހު ޙުކުމްކުރިއިރު އެކަމާ ވާހަކަ ދެކެވިފައިނުވާ ޙާލަތުގައި، އަދި ކުރިން ނެރުނު އަމުރަކަށްފަހު އިތުރު މުދާ ފެނުމުން އަމުރު އިޞްލާޙުކުރުމަށް ނުވަތަ އިތުރު އަމުރެއް ނެރުމަށް؛ މި ޙާލަތްތައް ތަފާތު.
2. ޙުކުމްކުރާއިރު ކުށްކޮށްގެން ހޯދި މުދަލާއި ފައިސާއަކީ ކޮބައިކަން އެނގި، ދައުލަތުން ދަޢުވާގައި އެ މުދާ ނެގުމަށް އެދިފައިވާނަމަ، އެ މުދާ ދައުލަތަށް ނެގުމުގެ އަމުރު ޙުކުމުގައި ހިމެނުމަކީ ލާޒިމް ކަމެއް؛ އެ ޙާލަތުގައި އެ އިޖުރާއަތު ޝަރީޢަތުގެ ފަހުގެ މަރުޙަލާގައި ފުރިހަމަކުރުމަކީ ޖިނާއީ ދަޢުވާތައް ހަރުދަނާ އަދި އެކަށީގެންވާ އަވަސް މިނެއްގައި ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފު ކަމެއް.
3. ޤާނޫނުގެ ވަކިވަކި ބައިތައް މާނަކުރަންވާނީ ޤާނޫނު އެއް ރޮއްޖަކުން ވިޔެފައިވާ އެއް އެކަތިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައި، ޤާނޫނުގެ ސިޔާސަތާއި މަޤްޞަދުގެ އިމުގެ ތެރޭގައި ކަމަށް (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/46 އަށް ތަބާވެ).
4. ކުށްކޮށްގެން ހޯދި މުދާ ނެގުމުގެ އަމުރު ކޮންމެ ޙާލަތެއްގައި ނެރެނަމަވެސް، އަމުރު ނެރުމުގެ ކުރިން ދެފަރާތަށް ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހަޅައި މުނާޤަޝާކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ޤާނޫނުގެ 63 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ފަދައިން މުދަލަކީ ޙަލާލު ގޮތުން ހޯދި މުދަލެއްކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އަމުރު ރައްދުވާ ފަރާތަށް ދޭންވާނެ؛ ނޯޓިސް ނުދީ، ބަހެއް ނުހޯދައި ކުއްލިގޮތަކަށް (ambush ކޮށް) އަމުރު ނެރުމަކީ audi alteram partem ގެ އުޞޫލާއި އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ ޙައްޤާ ޚިލާފު ކަމެއް.
5. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ އަސާސީ ޙައްޤުތަކަށް އަސަރުކުރާ ގޮތަށް އިޖުރާއަތާ ޚިލާފުވުމަކީ ފަހުން ރަނގަޅުކުރެވޭނެ އިދާރީ އިޖުރާއީ ޢައިބެއް ނޫން؛ އެފަދަ ޚިލާފުވުމުގެ ނަތީޖާ ބާޠިލުވާނެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/108,109,110 ގެ އުޞޫލު).
6. މައުޟޫޢީ ޤަޟިއްޔާއެއްގައި ދައުލަތުން އެދުނު ކަމެއް ޙުކުމުގައި ހިމަނާފައިނުވާނަމަ، އެކަމަށް ޢަދުލުގެ ނިޒާމުގައި އޮތް ޙައްލަކީ އިސްތިއުނާފުކުރުން؛ ޙުކުމްކޮށް މައްސަލަ ނިމުނުކަން އިޢުލާނުކުރުމަށްފަހު އިމްލާ ކުށް ފަދަ ކަމެއް ނޫން ކަމަކަށް ސިޓީއަކުން އެ މައްސަލައަށް ބަދަލު ނުގެނެވޭނެ.
7. ޙުކުމުގެ އިސްތިއުނާފު ނިމުމުގެ ކުރިން އެ ޙުކުމަށް ބިނާކޮށް ނެރޭ އަމުރަކުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤާއި ކުށުން ބަރީޢަވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ޙައްޤާއި ޤާނޫނުގެ ކުރިމަތީގައި ހަމަހަމަވުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އަންނަ ނަމަ އެ އަމުރު ބާޠިލު.
8. (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔު) ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ އެ މަރުޙަލާގެ ފައިނަލް ނިންމުމެއް ކަމަށާއި، ޢާންމު އުޞޫލުން އެއް މައްސަލައެއްގައި އެއް މަރުޙަލާއަކުން އެއް ފަހަރަށްވުރެ ގިނައިން ގޮތް ނިންމުމަށް ޤާނޫނު ތަން ނުދޭ؛ އަސްލު ޤަޟިއްޔާގައި އެދުނު އަމުރާމެދު ގޮތެއް ނުނިންމައި ޙުކުމްކޮށް ނިމުމުން ހަމަ އެ އަމުރަށް ދެވަނަ ފަހަރަށް ހަމަ އެ ކޯޓުގައި އެދުމަކީ ކޯޓް ޕްރޮސެސް ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމެއް ކަމަށާއި، ޤާނޫނުން ލިބިދޭ ބާރެއް ބޭނުންކުރަންވާނީ މުނާސަބު ވަގުތުގައި ކަމަށް (ފައިނަލިޓީ، ރެސް ޖުޑިކާޓާ ފަދަ މަބްދައުތައް).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '13')، 56 ވަނަ މާއްދާ، 20 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '32')، އަދި ކުށުން ބަރީޢަވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ޙައްޤާ ބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '53 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު)، ލިޔުމުގައި ފެންނަ ގޮތުން '356 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (32)' (ޙުކުމުގައި ހިމަނަންޖެހޭ ކަންކަން، ދައުލަތަށް ނަގަންޖެހޭ މުދާ ނެގުމުގެ އަމުރު)، '333 ވަނަ މާއްދާ' އަދި '331 ވަނަ މާއްދާ' (ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދަލާއި ފައިސާ ދައުލަތަށް ނެގުމުގެ ބާބު)، '353 ވަނަ މާއްދާ' އަދި 'ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދުތަކާބެހޭ 3 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)'
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 63 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ) އަދި 53 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު (ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞާބެހޭ މާއްދާ - ދައުލަތުގެ ބަހުސް)
• Proceeds of Crime Act 2002 (UK), sections 11, 14(7), 16, 17
• ޔުނިވަރސަލް ޑިކްލަރޭޝަން އޮފް ހިއުމަން ރައިޓްސް އަދި އިންޓަރނޭޝަނަލް ކޮވެނަންޓް އޮން ސިވިލް އެންޑް ޕޮލިޓިކަލް ރައިޓްސް
• 2020/SC-A/108,109,110 (ޢަލީ ޒުބައިރު އާއި އިތުރު ދެމީހުން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2020/SC-A/46 (ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓުއަރިޒަމް) ވ. އަތަމާ މެރިން އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)