އިބްރާހީމް މޫސާ ވ. އދ. އަތޮޅު ކައުުންސިލްގެ އިދާރާ އަދި ޢާއިޝަތު އިބްރާހީމް

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި (ރޯސްލިންގެ ހުރިހާ ލިޔުމެއް ބާޠިލުކުރި ބައި ބާޠިލުކޮށް، ދެ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ބާޠިލުކޮށް، ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ހަމަހަމައަށް ބައިކުރުމަށްފަހު އަލުން ހަދަން ނިންމި)

ދަށު ކޯޓު: އދ. މަހިބަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 53/14C/2013

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އެއްމެދު ނުއުފުލޭ މުދަލެއް ހުރި ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް (އ.މަހިބަދޫ ރަންގިރީގެ) ބެހިގޮތާއި، އެބެހުމުގެ މައްޗަށް ހަދާފައިވާ ރޯސްލިން އާއި ރަންގިރީގެ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީތައް ޞައްޙަތޯ، އަދި ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމުގެ ސަބަބުން ކުރިން ނިމިފައިވާ މިލްކު ސާބިތުކުރުމުގެ (C/94-13-I/22) އަދި ހިބައިގެ (C/95-13-I/12) ޙުކުމްތައް ނަފީވޭތޯއާއި، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ރަޖިސްޓްރީ ބާޠިލުކުރިތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. އެއްވެސް ފަރާތަކުން އިސްތިއުނާފުކޮށްފައި ނުވާ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ޙުކުމަކީ ކަނޑައެޅި ނިޔާގެ ބާރު ލިބިފައިވާ ޙުކުމެކެވެ. (ޕެރ. 14، 18، 22)
2. ބަންޑާރަ ބިން އެކެއްގެ ކިބައިން އަނެކެއްގެ ކިބައަށް ނަގުލުވަމުންދާ ޢާންމު އުޞޫލަކީ، އެބިމުގައި ހުންނަ ނުއުފުލޭ މުދާ ނުވަތަ ގެދޮރުގެ މިލްކުވެރިކަން ނަގުލުވާ ގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާވުމެވެ؛ އެހެންކަމުން ބަންޑާރަ ގޯތި އޮންނާނީ އެގޯތީގެ ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން އޮތް ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް، އެމީހުން އެ މުދަލުގެ މިލްކުވެރިކަން ޙިއްޞާކުރާ ނިސްބަތުންނެވެ. (ޕެރ. 24، 93، 112)
3. ބިމުގެ ނާޡިރުގެ ފަރާތުން އިޢުތިރާޟް ނެތްކަމުގެ ލިޔުން ލިބުމުގެ ކުރިން ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ކުރާ ޢިމާރާތެއްގެ މިލްކު ސާބިތުކުރުމުގެ މައްސަލަ ނިންމުމަކީ އިޖުރާއީ ގޮތުން ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އަދި 8 އޮގަސްޓް 1983 އިން ފެށިގެން، ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ފަރާތް/ތައް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތަކުން އެގޯތީގައި ހަދާ ޢިމާރާތްތަކުގެ މިލްކުވެރިކަން ސާބިތުވިޔަސް އެފަރާތަށް މިލްކުވެރިކަން ސާބިތުކޮށް ނުދިނުމަކީ ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ ޤާނޫނީ ހަމައެކެވެ. (ޕެރ. 31، 94)
4. ބަންޑާރަ ގޯތީގައި ކުރި ޢިމާރާތްތަކެއްގެ މިލްކު ސާބިތުކުރުމުގެ ޤަޟިއްޔާއަކީ ގޯތީގެ ބިން ބައިކުރުމާބެހޭ ނިންމުމެއް ނޫނެވެ؛ އެ ޙުކުމުގެ ސަބަބުން ލިބިގެންދާނެ ކަމަށް ބެލެވޭނީ އެ ޢިމާރާތްތައް ހުރި ބިމެވެ، މުޅި ގޯތީގެ މައްޗަކަށް އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ. (ޕެރ. 33، 96)
5. ހިބައިގެ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ މައުޟޫއަކީ ކަނޑައެޅި ޢައްޔަންވެގެންވާ މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤެއް ނަގުލުކުރުމެވެ؛ ހިބައިގެ މައްސަލައެއްގެ ތެރެއިން ބިން ބައިކުރަން އެދެވިދާނެ ނަމަވެސް، ބިން ބައިކުރުމާ ގުޅޭ ހުށަހެޅުމެއް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ހުށަހަޅައި ދެފަރާތަށް ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު ދީފައި ނުވާނަމަ، ކޯޓާއި ރަށު އޮފީހާ ދެމެދު އިދާރީ ގޮތުން ކުރެވޭ ބިން ބެހުމަކީ ޝަރީޢަތުން ކަނޑައެޅި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 97، 98)
6. އެމީހަކަށް ދެވޭނީ އެމީހެއްގެ މިލްކުގައިވާ ނުވަތަ އެމީހަކު އަތުގައިވާ އެއްޗެކެވެ؛ އެހެން މީހެއްގެ މިލްކެއް ނުދެވޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެއްމެދު މުދަލުގެ ބައިވެރިއަކު އަނެއް ބައިވެރިޔާއަށް ހިބައިން ދޭ ބަޔާ ގުޅިގެން ބިން ބައިކުރާނަމަ، ބައިކުރެވޭނީ ހިބަދޭ ފަރާތަށް ލިބޭ ބިމުގެ ތެރެއިންނެވެ. (ޕެރ. 105، 106)
7. އެއްމެދު މުދަލެއް ބެހެވޭނީ ބެހެނިވެރިންގެ މެދުގައި ހަމަހަމަ ގޮތެއްގައެވެ؛ މިނޫން ގޮތަކަށް ބެހެވޭނީ މުދަލުގެ ވެރިން އެކަމަށް އެއްބަސްވެ ހަމަޖެހިއްޖެނަމައެވެ، އަދި އެކަން ހަމަޖައްސާނީ ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށެވެ. ހަމަހަމަކަން ގެއްލޭ ގޮތަށް ލިޔުމެއްގައި ސޮއިކުރުވަންވާނީ އެކަމާއި އޭގެ ސަބަބު ސާފުބަހުން ދެނެގަނެވޭ ގޮތަށް ބަޔާންކުރުމަށްފަހުއެވެ؛ ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންޞާފުގެ މި އަސާސީ ހަމަ ދައުލަތުގެ އިދާރާތަކުންވެސް ހިފަހައްޓަން ޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 109، 111، 112، 126)
8. ތަރިކައިގެ މައްސަލަތަކާ ގުޅިގެން ބަންޑާރަ ބިމުގެ މައްސަލަ ނިންމުމުގެ ސަރކިއުލަރ ހިންގޭނީ ތަރިކައިން ވާރުތަވި ނުއުފުލޭ މުދާ ހުރި ބިމަކަށެވެ؛ ތަރިކައަކުން ނޫން ގޮތަކަށް ލިބިފައިވާ އެއްމެދު މުދަލެއް ހުރި ބިމެއް ބައިކުރުމަށް އެ ސަރކިއުލަރ ނުހިންގޭނެއެވެ. (ޕެރ. 112)
9. ބިމާމެދު ރަށު އޮފީހުން ސުވާލު އުފައްދައި ރަޖިސްޓްރީ ނުހެއްދުމަށް އަންގާފައި ވަނިކޮށް އެ މައްސަލަ ޙައްލުނުކޮށް ލިޔެވިފައިވާ ރަޖިސްޓްރީއަކީ އުފެދުމުގައިވެސް ބާޠިލު ރަޖިސްޓްރީއެކެވެ؛ ރަޖިސްޓްރީއެއް ލިޔެވިފައި އޮތުމަކީ އޭގައިވާ މަޢުލޫމާތު ޞައްޙަކަމަށް ބެލޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 117، 118)
10. ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީއަކީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ކިތާބީ ހެއްކެއް ނަމަވެސް، ރަޖިސްޓްރީގެ އަޞްލާމެދު ޚުޞޫމާތެއް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ ރަޖިސްޓްރީ ހެއްދި ގޮތުގެ އަޞްލުގެ ޞައްޙަކަން ބެލުމަކީ ކޯޓަށް ކުރެވޭނެ ކަމެކެވެ؛ ރަޖިސްޓްރީއަކީ އެ ރަޖިސްޓްރީ ހެދިގޮތުގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކޮށްދޭ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 121، 122)
11. ތަފާތުކުރުމެއްނެތި ގޯއްޗެއްގެ ނަމަށް ނިސްބަތްވާ ހުރިހާ ލިޔުމެއް ޖުމްލަކޮށް ބާޠިލުކުރުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ބާޠިލުވާނީ ހަމަހަމަކަން ގެއްލޭގޮތަށް ބިން ބައިކޮށް ހަދާފައިވާ ރަޖިސްޓްރީއެވެ. އެއްމެދު ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ބައިކުރުމުގައި ބައިވެރިން އަމިއްލަ ޚަރަދުގައި ކޮށްފައިވާ ޢިމާރާތްތަކަށް އެންމެ ގެއްލުން ކުޑަ ގޮތަކަށް ބިން ބައިކޮށް، އެކެއްގެ ބަޔަށް އަނެކެއްގެ ނުއުފުލޭ މުދަލެއް އަރާނަމަ ޝަރުޢީ ހަމަތަކުން ބަދަލު ލައްވަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 114، 120)
12. ސަރުކާރުގެ ތަނެއްގައި ކަންހިންގާ ގަވާއިދުތައް ލިޔެފައި އޮންނަންވާތީ، ސަރުކާރުގެ އިދާރާއަކުން ޝަރީޢަތުގައި "ޢަމަލުކުރަމުން އައި އުޞޫލު" ކަމަށް ބުނުން ކުޑަނުވާނެއެވެ؛ އެ އުޞޫލުގައި އޮތް އެއްޗެއް ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ، ފެންނަން ނެތް އުޞޫލަކީ ޤާނޫނީ ހަމައިން ބަލާއިރު ނެތް އުޞޫލެކެވެ. (ޕެރ. 128 ގެ ފުޓްނޯޓް)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 76/24 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/9 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/1ޖ (އޮފިޝަލް ކަންތައް) ޗެޕްޓަރ 1 "ހިންގުމާބެހޭ" ބައިގެ 12 ވަނަ މާއްދާ
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ޤަވާޢިދު (5) ގެ 226 ވަނަ މާއްދާ
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ޤަވާޢިދު (6) ގެ 252 ވަނަ މާއްދާ
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ޤަވާޢިދުތައް (3)، (5) އަދި (6) ގެ 120 ވަނަ މާއްދާ ("އެއްމެދުމުދަލާބެހޭ އެއްބަސްވުން ރަޖިސްޓްރީކުރުމުގެ ގަވާއިދު") ގެ 4 ވަނަ އަދި 6 ވަނަ މާއްދާ
• ނަންބަރު 83/8 އެމް.ޖޭ.ސީ ސަރކިއުލަރ (8 އޮގަސްޓް 1983)
• މިނިސްޓްރީ އޮފް ޖަސްޓިހުގެ ނަންބަރު 91/5 (20 އޭޕްރީލް 1991) ސިޓީ
• މިނިސްޓްރީ އޮފް އެޓޮލްސް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ނަންބަރު 95/13-A (06 ޖޫން 1995) ސަރކިއުލަރ (ރާއްޖެތެރޭގެ ރަށްރަށުގައި ތަރިކައިގެ މައްސަލަތަކާ ގުޅިގެން ނިންމަންޖެހޭ ބަންޑާރަ ބިމުގެ މައްސަލަތައް ނިންމުމުގެ ޤަވާއިދު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 38 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގައި)
• މުޙައްމަދު މޫސާފުޅު (ބޮޑުދުފާ މުޙައްމަދުފުޅު) ވ. ޞާބިރާ މޫސާ (1982) އެޗް.ސީ-އޭ 19
• ޢާއިޝާ ޙުސައިންމަނިކު ވ. ސަންފާމޫސާ [1984] އެޗް.ސީ-އޭ 04
• ޒީނަތު ޙަސަން ވ. އައްޑޫ ސިޓީ ކައުންސިލް [2021] SC 83 (2020/SC-A/80)
• ޢައިޝަތު މޫސާ ވ. ހދ.ކުޅުދުއްފުށީ ކައުންސިލް އިދާރާ އަދި އިތުރު އެކަކު [2014] އެސް.ސީ-އޭ 03
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/HC-A/221 (ކުރިން ތަޙްވީލުކުރި ޤަޟިއްޔާ)