މުޙައްމަދު ރަޝީދު ވ. ޔެސް ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި (ރިޕޯޓުތަކުގެ ޚަރަދު ނަގައިދީ، ބާކީ ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2639/Cv-C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމި ޤަޟިއްޔާއެއްގައި އިހުމާލު ސާބިތުކުރި ގޮތާމެދު އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޖަދަލުކުރެވޭނެތޯ؛ އަދި ޓޯޓް ލޯގެ ދަށުން އިހުމާލުގެ ސަބަބުން ގެއްލުން ވަޒަންކުރުމަށް ހެދި ރިޕޯޓުތަކުގެ ޚަރަދާއި، މުސްތަޤުބަލުގައި ކުއްޔަށްދީގެން ލިބޭނެކަމަށް ލަފާކުރި އާމްދަނީއާއި، ކޮންޓިންޖެންސީ ވަކީލު ފީ ނަގައިދެވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކުންފުނީގެ ރަޖިސްޓަރީ އެޑްރެހަށް ދަށުކޯޓުން ތަކުރާރުކޮށް ޗިޓު ފޮނުވައި، ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކޮށްގެން މައްސަލަ ނިންމާފައިވާއިރު، އަދި ޙާދިޘާއާއި ދަޢުވާކުރާނެކަމުގެ ޢިލްމު ކުންފުންޏަށް ލިބިފައިވާއިރު، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމުމުގައި ޤާނޫނީ ސުވާލެއް ނުއުފެދޭތީ، ދަށުކޯޓުން އިހުމާލު ސާބިތުކުރި ގޮތާމެދު އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި ޖަދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތެއް އެ ކުންފުންޏަކަށް ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 20–32)
2. ކުންފުންޏެއް މިހާރު މަސައްކަތްކުރާ ތަނެއް މުޅި ރާއްޖޭގައި ހޯދުމަކީ ކޯޓުގެ ޒިންމާއެއް ނޫނެވެ؛ ޙާދިޘާއާއި ދަޢުވާގެ ޢިލްމު ލިބިފައިވާ ކުންފުންޏެއްގެ ކިބައިގައި ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ ކޮންމެވެސް ވަރެއްގެ ޒިންމާދާރުކަމެއް ހުންނަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 29)
3. ކޯޓުން ޗިޓު ރައްދުކުރަން މަސައްކަތްކުރަންޖެހޭނީ ކުންފުނި ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައިވާ އެޑްރެހަށެވެ. އެ އެޑްރެހުގައި ކުންފުނީގެ ނަން ބޭރަށް ފެންނާނެހެން ބެހެއްޓުމަކީ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުންފުނީގެ ޒިންމާއެއް ކަމަށްވާތީ، ދޮރާށީގައި ޗިޓު ތަތްކުރެވޭނީ ނަންބޯޑު ޢާންމުކޮށް ފެންނާނެހެން ބަހައްޓާފައި ހުންނަ ޙާލަތުގައެވެ. (ޕެރ. 30)
4. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އިހުމާލުން ލިބުނު ގެއްލުން ވަޒަންކޮށް، އެ ގެއްލުން ރަނގަޅުކުރާނެ ގޮތް ކަމުގެ މާހިރުން ލައްވާ ދެނެގަތުމަށް ހެދި ރިޕޯޓުތަކުގެ ޚަރަދަކީ އެ އިހުމާލާއި ސީދާ ގުޅިފައިވާ ގެއްލުމަކަށްވާތީ، އެ ޚަރަދު ނަގައިދޭންޖެހޭނެއެވެ؛ އެ ރިޕޯޓުތައް ދެފަރާތުގެ ރުހުމުގައި ހަދާފައި ނުވުމަކީ އެ ޚަރަދު ނަގައިނުދިނުމުގެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 33، 41)
5. އިހުމާލުގެ ތެރެއިން އުފެދިގެން އަންނަކަމަށް އަންދާޒާކުރެވޭ ހުރިހާ ގެއްލުމަކަށް ބަދަލު ނަގައިނުދެވޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މުދަލަށް މާއްދީ ގޮތުން ލިބުނު ހަލާކާ (physical damage to property) ގުޅިފައިވާ އިޤްތިޞާދީ ގެއްލުމަކީ ބަދަލު ނަގައިދެވޭނެ އިސްތިސްނާއެކެވެ. (ޕެރ. 35)
6. އިހުމާލާއި ނުސީދާގޮތުން ގުޅުވާލެވޭ ސާފު އިޤްތިޞާދީ ގެއްލުމަކީ (pure economic loss) ޓޯޓް ލޯގެ ދަށުން ނަގައިދެވޭނެ ބަދަލެއް ނޫނެވެ؛ ޙާދިޘާ ހިނގިއިރު ކުއްޔަށް ދީފައިނުވާ ޢިމާރާތެއް މުސްތަޤުބަލުގައި ކުއްޔަށްދީގެން ލިބޭނެކަމަށް އުއްމީދުކުރި ކުލި މި ބާވަތުގެ ގެއްލުމެއް ކަމަށްވާތީ ނަގައިނުދެވޭނެއެވެ. (Spartan Steel ގެ މައްސަލައަށް ރިޢާޔަތްކޮށް) (ޕެރ. 36–38)
7. ޓޯޓް ލޯގެ ދަށުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދިނުމުގެ އަސާސަކީ ގެއްލުން ލިބުނު ފަރާތް ގެއްލުން ލިބުމުގެ ކުރިން ހުރި ޙާލަތަށް ގެނައުމެވެ. އެހެންކަމުން ހޯދައިދެވޭ ޢަދަދުގެ އިންސައްތައަކަށް ބިނާކުރާ ކޮންޓިންޖެންސީ ވަކީލު ފީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް އިތުރުކޮށް، އަޞްލު ގެއްލުމަށްވުރެ އިތުރަށް ބަދަލު ހޯދިދާނެކަމަށް ނުދެކެމެވެ؛ ނަމަވެސް ޤާނޫނީ ޚިދުމަތަށް މުވައްކިލު ސީދާ ކުރި ޚަރަދު ނަގައިދިނުމަކީ ނުކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 39–40)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• Spartan Steel & Alloys Ltd v Martin & Co (Contractors) Ltd [1973] 1 QB 27 (އިނގިރޭސިވިލާތް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު — ކުންފުނީގެ ރަޖިސްޓަރީ އޮފީހުގެ އެޑްރެސް އާއި، ވިޔަފާރި ކުރާތަނުގައި ކުންފުނީގެ ނަން ބޭރަށް ފެންނާނެހެން ބެހެއްޓުމާބެހޭ މާއްދާތައް (ޤާނޫނާއި މާއްދާގެ ނަންބަރު ޕީޑީއެފްގައި ހަލަބޮލިވެފައި)
• ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާއިދު (މިހާރު އުވާލެވިފައިވާ) — މާއްދާއެއްގެ (ށ) (މާއްދާ ނަންބަރު ހަލަބޮލިވެފައި)