މަރީރު މުޙައްމަދު ޙުސްނީ ވ. ޢަބްދުﷲ ވަޙީދު

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 118/Cv-C-HD/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އެޕާޓްމަންޓް ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވެ ތަން ޙަވާލުނުކުރުމުން، ގެއްލުނު މަންފާގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި އެދުނު 780,000 ރުފިޔާ، ހެކި ހުށަހަޅާފައިނުވާކަމަށްބުނެ ހައިކޯޓުގެ 2012/HC-A/350 ޤަޟިއްޔާއަށް ބިނާކޮށް ނަގައި ނުދިނުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްތޯއާއި، ނަގައިދިން ބަދަލުގެ މިންވަރު އިތުރުކުރަންޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޮންޓްރެކްޓުގައި ބަޔާންކުރާ ތާރީޚަށް ތަން ޙަވާލުނުކުރެވިއްޖެނަމަ މަހަކު ވަކި ޢަދަދެއް ދައްކަން ދެފަރާތް އެއްބަސްވެފައިވާ ޝަރުޠަކީ، ތަން ޙަވާލުނުކުރުމުން ލިބޭނެކަމަށް ދެފަރާތުން ތަޞައްވަރުކުރި ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ކުރިއާލައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ޝަރުޠެކެވެ؛ އެއީ ސީދާ ލިބުނު ގެއްލުމެއް ނޫން، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުގައި ހިމެނޭ ގެއްލުމެކެވެ. (ޕެރ. 23، 24، 27)
2. ކޮންޓްރެކްޓުގެ ދަށުން ތަޞައްވަރުކުރެވޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުން ނަގައިދީފައިވާނަމަ، ތަން ކުއްޔަށްދީގެން ލިބޭނެ މަންފާގެ ނަމުގައި އިތުރު ސުރުޚީއެއްގެ ދަށުން ބަދަލެއް ނަގައިދޭންޖެހޭ ތަނެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 29، 32)
3. ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހިސާބުކުރާއިރު، އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތުން ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް ކުރެވެން ހުރި ކަންކަން ކޮށްފައިވޭތޯ ބަލައި އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 31)
4. ހައިކޯޓުގެ 2012/HC-A/350 ޤަޟިއްޔާއަކީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުން ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގައި ހުރިހާ ޙާލަތަކަށް ފެތޭ ފޯމިއުލާއެއް އެކަށައެޅި ޤަޟިއްޔާއެއް ނޫން، އެ ޤަޟިއްޔާގެ ވާޤިޢާތަކުގެ މައްޗަށް ބުރަވެ ނިންމި ޤަޟިއްޔާއެކެވެ. (ޕެރ. 33، 34)
5. ޖުޑީޝަލް ޕްރެސިޑެންޓްގެ އަސާސަކީ ކޯޓުތަކުގެ ތަރުތީބެވެ. ދަށުކޯޓުން މައްސަލައެއް ފައިޞަލާކުރާއިރު، ހުށަހެޅިފައިވާ ނުކުތާއާ ގުޅޭގޮތުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާއެއް އޮތްތޯ ބެލުމަކީ ފުރަތަމަ ކުރަންޖެހޭ ކަމެވެ؛ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުމެއްގައި އެ ނުކުތާއާ ގުޅޭ އުޞޫލު ނުވަތަ ރޭޝިއޯއެއް އޮތްނަމަ، ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމަކަށް ރުޖޫޢަވުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 35)
6. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުން ބަދަލު ކަނޑައަޅަން ބަލަންޖެހޭ އަސާސަކީ، ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ އަނެއް ފަރާތަށް އެ ގެއްލުން ލިބިދާނެކަން އެނގިފައިވުމާއި، ބަދަލުގެ މިންވަރަކީ "ތަޢައްސުފު"ވެ ލިބޭ ގެއްލުމާ ނުބައްދަލު، އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށްވުރެ މާބޮޑު މިންވަރެއް ނުވުމެވެ؛ ކުރިއާލައި ކޮންޓްރެކްޓުގައި ބަދަލު ކަނޑައަޅާފައިނުވާނަމަ، ތަޢާޤުދީ މަސްއޫލިއްޔަތުގެ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބަދަލުގެ މިންވަރު ކަނޑައެޅުމަކީ ކޯޓަށް ލިބިގެންވާ ބާރެކެވެ. (ޕެރ. 37، 38)
7. ޕްރޮސްޕެކްޓިވް ޑެމޭޖަސް ސާބިތުކުރަން ހުށަހަޅަންޖެހޭ ހެއްކަކީ ގެއްލުން ހަޤީޤަތުގައި ވެއްޖެކަން ސާބިތުކުރާ ހެއްކެއް ނޫނެވެ، ސަބަބަކީ އެއީ މުސްތަޤްބަލުގައި ލިބޭނެ މަންފާގެ އަންދާޒާއެއް ކަމުންނެވެ. އަންދާޒާ ހިސާބެއް ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، ސަބަބުވެރި ހަމައަކުން އެ ހިސާބަށް ބަލައި އުނިކުރަންޖެހޭ އުނިކުރުންތައް އުނިކޮށް ބަދަލުގެ މިންވަރު ކަނޑައެޅުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ ޒިންމާއެވެ؛ އެހެންކަމުން ދަށުކޯޓުން 2012/HC-A/350 ޤަޟިއްޔާ ތަޠުބީޤުކުރީ ރަނގަޅަކަށް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 39)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) (1)، (2)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/HC-A/350
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/32
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/95 (އެސްޓޭޓް އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ފާޠިމަތު ފަތުޙިއްޔާ ޙަސަން އަދި އިތުރު 8 މީހުން)