އިބްރާހީމް ޔޫސުފް ވ. ނަޖީބާ މޫސާ

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3088/Cv-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ހިބައިން ½ ލިބިފައިވާ ފަރާތާއި ތަރިކައިން ބައި ލިބުނު ވާރިޘަކު ހުށަހެޅި ބިން އައްޔަންކުރުމުގެ ދެ މައްސަލަ އެކުގައި ހިންގައި، އެއް ފަރާތެއްގެ ޗާޓާ އެއްގޮތަށް ގުރުއަތުލުމެއް ނެތި ބިން އައްޔަންކުރުމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ؛ އަދި ޢިމާރާތުގެ އަގުމަގުކުރުމާއި ވަޞިއްޔަތެއް އޮތްކަމަށް ބުނާ ވާހަކައަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ބަންޑާރަ ގޯތީގެ އިމާރާތްތަކާއި ނުއުފުލޭ މުދަލުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި ހިބައިން ދީފައިވާއިރު، ބެހެނިވެރިންނަށް ބިމުން ލިބޭ ބައި އައްޔަންކޮށްފައިނުވާނަމަ، ހިބަ މައްސަލައިން ވަކި އަކަފޫޓެއްގެ ބިން އެ ފަރާތަކަށް މިލްކުވެފައިވާ ކަމަށް ބުނުމަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ރަނގަޅު އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ބުނުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 15)
2. އެއް މައުޟޫއެއްގެ އެއް ބާވަތުގެ ދެ ދަޢުވާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ، އެ މައްސަލަތައް ބަލަންވާނީ އެއް ފަނޑިޔާރަކު، އެކުއެކީގައި ހިންގައި ނިންމުމަށެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުން މި އުޞޫލު ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިންވެސް ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައި ޢާންމު އުޞޫލުން ޢަމަލުކުރެވެމުން ދިޔައީ މިގޮތަށެވެ. އެއް ނަތީޖާއެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ދެ މައްސަލަ އެކުގައި ހިންގުމަށް ނިންމިއިރު، އެއީ އެއް މައުޟޫއެއްގެ މައްސަލަތަކެއް ނޫންކަން ދައްކާ ޤާނޫނީ ބަޙުޘެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އެ ނިންމުމުގައި ކުށެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 20-22)
3. ތަރިކަ، ހިބަ، ބިން ވިއްކުން، ބިން އައްޔަންކުރުން ފަދަ ގިނަ މީހުންގެ މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި ގޮތް ކަނޑައަޅަނީ އެންމެހައި ފަރާތްތަކުގެ ބަސް ހޯދައި، ބެހެނިވެރިން އެދޭ ގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އެންމެ އިންސާފުވެރި ގޮތަށެވެ. މައްސަލަ ހުށަހަޅާ ފަރާތުން އެދޭ ގޮތުގެ މައްޗަށް އެކަނި ބިނާކޮށް މައްސަލަ ނުނިންމޭނެއެވެ. (ޕެރ. 23)
4. ބިން އައްޔަންކުރުމުގެ ދެމައްސަލަ އެކުގައި ހިންގައި ދެފަރާތަށް ޗާޓު ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، އެއް ފަރާތެއްގެ ޗާޓު ބަލައިނުގަތް ސަބަބު ދަށު ކޯޓުން ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ފަރާތުގެ ކުރެހުންތަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ކަމަށް ބުނުމަކީ އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރާ ވަރުގެ ބަޙުޘެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 24-26)
5. ބިން އައްޔަންކުރުމަށް ބެހެނިވެރިން ވަކި ގޮތަކަށް އެއްބަސްނުވާނަމަ ކޯޓުތަކުން ޢާންމުކޮށް ޢަމަލުކުރާ އުޞޫލަކީ ގުރުއަތުލައިގެން ބިން އައްޔަންކުރުމެވެ. ގުރުއަތަކާ ނުލައި ވަކި ފަރާތަކަށް އިސްކަންދީ ބިން އައްޔަންކުރުމަކީ ބެހެނިވެރިންގެ މެދުގައި ހަމަހަމަކަން ގެއްލި، ޤާނޫނުއަސާސީގެ ހަމަހަމަކަމުގެ މިންގަނޑާ ފުށުއަރާ ތަފާތުކުރުމެއް ކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ. ގުރުއަތުން ގޯތީގެ އެތެރެއިން ނުވަތަ ފުލުން ބިން ލިބުމަކީ ބެހެނިވެރިއެއްގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އަންނަ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ހައިކޯޓުގެ ފާޠިމަތު އާދަމް ވ. އާދަމް ނަޞީރު މަޙްމޫދު އަދި އިތުރު 5 ފަރާތެއް ޤަޟިއްޔާއިން ނަގާފައި) (ޕެރ. 28)
6. ބެހެނިވެރިންނަށް އެއްބަސްވެވޭ ޗާޓެއް ނެތް ޙާލަތުގައި، ބެހެނިވެރިންގެ މަޞްލަޙަތު އެންމެ ބޮޑަށް ޙިމާޔަތްވާނެ ގޮތަށާއި ބިމުން އެންމެ ބޮޑަށް މަންފާ ލިބޭނެ ގޮތަށް އޮތް ޗާޓެއް ކޯޓުން އިޚްތިޔާރުކުރެވިދާނެއެވެ. ބެހެނިވެރިން ހުށަހެޅި ޗާޓުތަކުގެ ތެރެއިން ވަކި ޗާޓެއް އިޚްތިޔާރުކުރި ސަބަބު ސާފުކޮށް އެނގޭއިރު، އެ ސަބަބަށް ޠަޢުނުކުރެވިފައިނުވާނަމަ، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ގެނައުމަކަށް ނުޖެހެއެވެ. (ހައިކޯޓުގެ މަރްޔަމް ރަޝީދާ ވ. ޢާއިޝަތު ވަޙީދާ (ގ.ރޯޒްގާޑަން) ޤަޟިއްޔާ) (ޕެރ. 29، 34)
7. ބިން އައްޔަންކުރުމުގައި އެއް ފަރާތަކަށް މިލްކުވެފައިވާ ބައެއް ހިމެނިގެން ބިން އައްޔަންކުރެވޭއިރު، އެ ތަނުގައި އެ ފަރާތުގެ ތަނެއް (ޢިމާރާތެއް) ވާކަމަށް ބުނެ އަގުމަގުކޮށްދިނުމަށް އެދޭނަމަ އެކަމަށް ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް ދަށު ކޯޓުގައި އެފަދަ އެދުމެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އަގުމަގުނުކުރުމުގައި ކުށެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 37-38)
8. ވަޞިއްޔަތަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ ތެރެއިން ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ދެވޭ އެއްޗެކެވެ. އެ އުޞޫލުތައް ފުރިހަމަކޮށް ހުށަހެޅިފައިވާ ލިޔެކިޔުމެއް ނެތްނަމަ ވަޞިއްޔަތަކަށް ބުރަނުވެވޭނެއެވެ. ދަށު މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅާފައިނުވާ ޝަފަހީ ހެކިން އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަންނަނީ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތެއް އޮތްނަމައެވެ. (ޕެރ. 40)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީ – ހަމަހަމަކަމުގެ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '32 ވަނަ މާއްދާ' ގޮތަށް؛ ޢަދަދުތައް ބަދަލުވެފައިވާތީ 20 ވަނަ މާއްދާ ކަމަށް ބެލެވޭ)
• ހިބައިން ނުވަތަ ވަޞިއްޔަތުން ދިނުމާބެހޭ ޤަވާޢިދު
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް، ޙުސައިން ޢަލީދީދީ، މޫސާ މުޙައްމަދު ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/28 (އެޗް.އެމް.ލޫލޫ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އަތަމާ މެރިން އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/HC-A/330 (އިސްމާޢީލް މަޒްހަމް ވ. އެހެނިހެން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-L/91 (މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓު)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/97 (ފާޠިމަތު އާދަމް ވ. އާދަމް ނަޞީރު މަޙްމޫދު އަދި އިތުރު 5 ފަރާތެއް)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/HC-A/112 (މަރްޔަމް ރަޝީދާ ވ. ޢާއިޝަތު ވަޙީދާ – ގ.ރޯޒްގާޑަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އާމިނަތު އަފިއްޔާ ވ. މުޙައްމަދު ނަބީލް ޢަބްދުލްޤަދީރު – [2024] SC 50
• މަދަނީ ކޯޓުގެ ނަންބަރު 918/MC/2007 (ހިބަ މައްސަލަ)
• ސިވިލް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 1934/Cv-C/2011 (ތަރިކަ މައްސަލަ)