އާމިނަތު ޢަފިއްޔާ ވ. މުޙައްމަދު ނަބީލް ޢަބްދުލްޤަދީރު

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރި ނިންމުން)

ކީވޯޑުތައް: މަދަނީ، ތަދައްޚުލުކުރުވުން، އެގްރިމެންޓާ ޚިލާފުވުމުން ހުށަހަޅާ މައްސަލަ، ޢިމާރާތް ކުއްޔަށް ދިނުން، ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައި ނުވާ އައު ހެކި ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުން

ދަށު ކޯޓު: 2022/HC-A/175

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސިވިލް ކޯޓަށް އީ-މެއިލުން ފޮނުވި ނަމަވެސް އެޑްރެހުގައި އަރާފައިވާ އޮޅުމަކުން ނުލިބުނު ހެކި ހައިކޯޓުން ބަލައިގަނެ، އެ ހެކީގެ މައްޗަށް ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް މައްސަލަ ތަޙްވީލުކުރުމަކީ އައު ހެކި ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ، އަދި ހައިކޯޓުން މައުޟޫޢީ ގޮތެއް ނިންމާފައި ނުވާއިރު ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ ނުކުތާއާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: މއ. ހަތްކުރީގެ ބިމުގައި 5 ބުރީގެ ޢިމާރާތެއް އަޅައި 2 ފްލޯރ ބިމުގެ ވެރިފަރާތާ ޙަވާލުކުރުމުގެ ޝަރުޠާއެކު، 2016 އިން 2033 އަށް ބިން މުޙައްމަދު ނަބީލް ޢަބްދުލްޤަދީރަށް ކުއްޔަށް ދިނެވެ. ފަހުން ބިން ހިބަވެގެން އާމިނަތު ޢަފިއްޔާއާއި ދެ ކުދިންގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓްރީވިއެވެ. ވެރިފަރާތާ ޙަވާލުކުރާނެ ފްލޯރ ޢިމާރާތްކޮށްފައި ނުވާތީ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަށް އާމިނަތު ޢަފިއްޔާ ދަޢުވާކުރިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވެފައިވާތީ ސިވިލް ކޯޓުން އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރިއެވެ. ސިވިލް ކޯޓަށް އީ-މެއިލުން ފޮނުވި ހެކި އޮޅުމަކުން ނުލިބުނު ކަމާއި، އެ ލިޔުންތަކުން ޢިމާރާތް ކުރެހުން ފާސްކޮށް ހުއްދަ ނަގައިގެން ކުރިކަން ފެންނާތީ، އެ ހެކި އެއްފަރާތްކޮށް ނިންމުމަކީ އިންސާފުވެރި ގޮތެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ ހައިކޯޓުން ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދަށުކޯޓަށް ހުށަނާޅާ އައު ހެކި ހައިކޯޓުން ބަލައިގަތުމަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފު ކަމަށާއި، ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ ނުކުތާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް އާމިނަތު ޢަފިއްޔާ ބުންޏެވެ. ހައިކޯޓުން އައު ހެއްކަކަށް ބުރަދަން ދީފައި ނުވާ ކަމަށާއި، މައުޟޫޢީ ކަމެއްގައި ގޮތެއް ނިންމާފައި ނުވާކަމަށް މުޙައްމަދު ނަބީލް ބުންޏެވެ. ކުދިންގެ މަޞްލަޙަތު ހިމާޔަތްކުރުމަށް ދައުލަތުން އެދުނެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ސިވިލް ކޯޓުން ދިން މުއްދަތުގައި ހެކި ފޮނުވި ނަމަވެސް ހަޤީޤީ އޮޅުމަކުން ނުލިބުނު، މައްސަލައާ ގުޅޭ މުހިންމު ލިޔުންތައް ހައިކޯޓުން ބަލައިގަތުމަކީ މިފްކޯ ޤަޟިއްޔާގެ އުޞޫލާ އެއްގޮތް ކަމެކެވެ. ހައިކޯޓުން މައުޟޫޢީ ގޮތެއް ނިންމާފައި ނުވާތީ 20 ވަނަ މާއްދާގެ ނުކުތާއާއި ކުދިންގެ މަޞްލަޙަތާމެދު ގޮތެއް ނިންމާކަށް ނުޖެހެއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހައިކޯޓުން މައްސަލަތައް ބަލާނީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތައް އަސާސްކޮށްގެންނެވެ؛ (ށ) ގެ ދަށުން، ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ހެކި އިސްތިއުނާފުގެ މަރުޙަލާގައި ހުށަހެޅުމަށް އެ އުޞޫލުން ހުރަސްނާޅައެވެ. (ޕެރ. 26)
2. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގިނަ ނިންމުންތަކުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މައިގަނޑު އުޞޫލަކީ، އިސްތިސްނާއީ ނާދިރު ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، ދަށު މަރުޙަލާގައި ފާހަގަނުކުރާ ނުކުތާއެއް ނުވަތަ ހުށަނާޅާ ހެއްކެއް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ހުށަނޭޅުމެވެ (ފާޠިމަތު މަނިކެ ވ. މުޙައްމަދު މަނިކު). (ޕެރ. 27)
3. ދަށުކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭ އައު ހެކި ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅިދާނެ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރޭގައި: އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތެއް ކޮށްގެންވެސް ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ހެކި؛ އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތެއް ކުރިނަމަ ލިބޭނެ ނަމަވެސް ހުށަނާޅާ ހެކި؛ ދަށުކޯޓުން ނިންމި ގޮތުގެ ސަބަބުން ހުށަހަޅާ އިތުރު ހެކި؛ އަދި ހައިކޯޓު ފަނޑިޔާރުންގެ އިސްނެގުމުން ހުށަހެޅޭ އިތުރު ހެކި ހިމެނެއެވެ. މިއިން ބޭރުގެ ޙާލަތްތަކެއްވެސް ހުރެދާނެއެވެ؛ އައު ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ވަކި ފޯމިއުލާއެއް ނެތް ކަމަށާއި، ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ވަށައިގެންވާ ޙާލަތްތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އިންސާފު ޤާއިމްކުރުމަކީ އަމާޒެވެ (މިފްކޯ ވ. ސީ އެންޑް ސަން). (ޕެރ. 28-29)
4. ދަށުކޯޓުން ދިން މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ހެކި ހުށަހަޅަން އީ-މެއިލުން ފޮނުވި ނަމަވެސް އެޑްރެހުގައި ޙަޤީޤަތުގައި އަރާފައިވާ އޮޅުމެއްގެ ސަބަބުން ކޯޓަށް ނުލިބި، އަދި އެ ލިޔުންތަކަކީ ދަޢުވާއާ ގުޅުންހުރި މުހިންމު ލިޔުންތަކެއް ނަމަ، ހައިކޯޓުން އެ ހެކި ބަލައިގަނެ، އެކަމުގެ މައްޗަށް މައްސަލަ ދަށުކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެފަދަ ލިޔުންތައް އެއްފަރާތްކޮށް ގޮތް ކަނޑައެޅުމަކީ އިންސާފުވެރި ގޮތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 37-39)
5. އިސްތިއުނާފުގައި ހުށަހަޅާ ހެކިތަކާމެދު ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ފުރުޞަތު ދެކޮޅު ފަރާތަށް ލިބެންޖެހެއެވެ؛ ނަމަވެސް ހައިކޯޓުގެ އަޑުއެހުންތަކުގައި އެ ހެކި ބަލައި ދިރާސާކުރުމަށް އެދިފައި ނުވާނަމަ، އެ ފުރުޞަތު ނުލިބުނު ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަށް ބާރެއް ނުލިބެއެވެ. (ޕެރ. 40)
6. ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ތަޙްވީލުކޮށް މައުޟޫޢީ އެއްވެސް ކަމެއްގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފުގައި މައުޟޫޢީ ނުކުތާތަކާމެދު (މިސާލަކަށް ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާ، ކުދިންގެ މަޞްލަޙަތު) ސުޕްރީމް ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެއް ނާޅައެވެ. (ޕެރ. 42-43)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 43 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާ
• 2009/SC-A/14 (ފާޠިމަތު މަނިކެ ވ. މުޙައްމަދު މަނިކު)
• 2016/SC-A/18 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2019/SC-L/91 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމެންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް)
• [2023] SC 36 (އަޙްމަދު ރަޝީދު ވ. ވިލާ އެޑިއުކޭޝަނަލް ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• [2022] SC 39 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ)
• [2022] SC 22 (މޯލްޑިވްސް އިންލޭންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. ލަނޑާ ގިރާވަރު ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• [2022] SC 23 (މޯލްޑިވްސް އިންލޭންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. އެޗް.ޕީ.އެލް ރިޒޯޓްސް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• [2022] SC 26 (އަޙްމަދު މުޙައްމަދު އާއި މުޙައްމަދު ޖަމްޝީދު ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• [2022] SC 70 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙް)
• [2021] SC 65 (މެރިޓައިމް އެކަޑަމީ އޮފް މޯލްޑިވްސް ވ. ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ކޮމިއުނިކޭޝަން))