މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތު އަދި ޑިޕާޓްމެންޓް އޮފް މެޑިކަލް ސަރވިސް ވ. ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (އަޣްލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 575/Cv-C/2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދައުލަތުން ޚުލާޞާ ބަޔާނާއެކު ހުށަހެޅި އައު ހެކި (ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސްގެ އަހަރީ/މާލީ ބަޔާންތައް) ބަލައިނުގަތުމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމީ ޞައްޙަ ގޮތަށްތޯއާއި، ޝަފަހީ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމާއި ހެކި ވަޒަންކޮށް އެއްބަސްވުމާއި މުދާ ފޯރުކޮށްދިން ކަން ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑުން ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 (ށ)(1) އާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ސާބިތުކުރުމާބެހޭ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތަށްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޚުލާޞާ ބަޔާނަކީ މައްސަލައެއްގައި ހުށަހަޅަން ހުރި ހެކި ހުށަހަޅައި ނިމުމަށްފަހު، ހެކިތަކާއި ޤާނޫނީ ނުކުތާތައް ޚުލާޞާކޮށް ފަނޑިޔާރު އިޤްތިނާޢުކުރުވުމަށް ލިބޭ ފަހު ފުރުޞަތެވެ؛ އާންމު އުޞޫލުގެ ގޮތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ހެކި ހުށަހަޅާނީ ދަޢުވާ ފޯމާއެކު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ހުށަހަޅާނީ ޖަވާބާއެކު، އަދި ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ އިތުރު އެއް ފުރުޞަތެވެ. (ޕެރ. 29، 33)
2. ދަށު ކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭ އައު ހެކި އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނެ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތައް 2016/SC-A/18 ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، އެއީ މުޠްލަޤު އުޞޫލެއް ނޫނެވެ؛ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެނީ އެ މައްސަލައެއްގެ ޙާލަތަށާއި ވަކި ގޮތަކަށް ޢަމަލުކޮށްގެން އިންޞާފު ޤާއިމުކުރެވޭނެތޯ ބެލުމަށެވެ. (ޕެރ. 34-35)
3. އައު ހެއްކެއް ބަލައިގަތުމަށް 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް) ގައިވާ ފަދައިން (1) އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް ދަށު މަރުޙަލާގައި ނުލިބުން (non-availability)، (2) މައުޟޫއަށް އެކަށީގެންވާ ނުފޫޒެއް ފޯރުވުން (relevance)، (3) ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނެތުން (credibility) ފުރިހަމަވާންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 36)
4. ޚުލާޞާ ބަޔާނާއެކު އައު ހެއްކެއް ހުށަހަޅާނަމަ، އެ ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހުނު ސަބަބާއި، އެއީ ނާޒްލީ ޤަޟިއްޔާގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ހެއްކެއްކަން ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ؛ އެހެން ނޫންނަމަ ޚުލާޞާ ބަޔާނުން އަޑުއެހުންތަކަށް ނިމުމެއް ގެންނަންޖެހޭނެއެވެ (2019/HC-A/411). (ޕެރ. 37، 39)
5. އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތެއް ކުރިނަމަ ދައުލަތަށް ހޯދޭނެ ލިޔެކިޔުންތައް (ސަރުކާރު އިދާރާއަކަށް ހުށަހަޅާފައިވާ މާލީ ބަޔާންތައް) ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ގިނަ ފުރުޞަތުތަކުގައި ހުށަނާޅައި ޚުލާޞާ ބަޔާނާއެކު ހުށަހެޅުމާއި، އެއީ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަމާއި މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމާ ސީދާ ގުޅޭ (relevant) ކާފީ ހެއްކެއް ނޫންކަމުން، އެ ހެކި ބަލައިނުގަތުމަކީ ނާޒްލީ އަދި ޒާހިދާ އިބްރާހީމް ޤަޟިއްޔާތަކުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 41-52)
6. ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)(1) ގެ ދަށުން ނިންމުންތައް ނިންމުމުގައި ފަނޑިޔާރުން މައްސަލައިގައި ހުށަހެޅިފައިވާ ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ؛ ޝަފަހީ ހެކިބަސް ލިޔެކިޔުންތަކުން ތާއީދު (corroborate) ވެ، ހެކިބަހުގައި ފުށުއެރުމެއް ނެތްނަމަ، އެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމަކީ އެ މާއްދާއާ ޚިލާފެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 62-68)
7. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބަލާނީ 'ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ' (balance of probabilities) މިންގަނޑަށެވެ؛ މިއީ ކަމެއް ވުޖޫދުގައި ނެތުމަށްވުރެ އޮތުން ގާތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވުމެވެ؛ މި މިންގަނޑު ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު (11/2022) ގެ 137 (ށ) ގައި އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާއިރު، ގިނަ ގޮތްތަކެއް ކުރިމަތީގައި އޮތްނަމަ ފަނޑިޔާރު އެ ހުރިހާ ގޮތެއް ވަޒަންކޮށް ކަންވުމާ އެންމެ ގާތް ގޮތް ހޯދަންވާނެއެވެ (2018/SC-A/49 މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯޓްސް ވ. ޖާބިރު). (ޕެރ. 71-74)
8. ދަށު ކޯޓުގައި ޖަވާބު ފޯމުގައި ނުނަގައި، ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ނަގާ، އަނެއް ފަރާތަށް ރައްދުދެވޭ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ނުކުތާތަކަކީ (މިސާލު: ފައިސާ ދެއްކުމުގެ މަރުޙަލާތަކާއި އެޑްވާންސް ފައިސާ) ދަށު ކޯޓުގެ ޙަޤީޤީ ނިންމުންތައް ޤަބޫލުނުކުރުމަށް ބިނާކުރެވޭ ނުކުތާތަކެއް ނޫނެވެ؛ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އެއްވެސް ހެއްކެއް ނުހުށަހަޅާ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ލިޔެކިޔުންތަކުން އެއްބަސްވުމާއި އިލްތިޒާމް އަދާކުރިކަން ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑަށް ސާބިތުވެއެވެ. (ޕެރ. 76-83)
9. ދަށު ކޯޓުން ދިން ޙުކުމުގައި ކަނޑައެޅި ކަމެއް (މިސާލު: އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަން) ތަޢުނުކޮށް ސާފު އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއް ނުނަގާނަމަ، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި އުފަންވާ ސުވާލު ޙައްދުވަނީ ނަގާފައިވާ ނުކުތާތަކަށެވެ. (ޕެރ. 51، 53)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) – އެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ސިވިލް ކޯޓުގެ 'ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލަ ހުށަހެޅުމާއި ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު' (I(U)/2022/06) ގެ 101 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕވޓ ލޓޑ)
• ހައިކޯޓުގެ 2019/HC-A/411 (ޒާހިދާ އިބްރާހީމް ވ. މާރިސް ކޮންސްޓްރަކްޝަން ކޮމްޕެނީ ޕވޓ ލޓޑ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2016/SC-A/18 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕވޓ ލޓޑ)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/448 (އިބްރާހީމް ފިރާޤު ވ. އަޙްމަދު ލުޠުފީ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/01 (މަޢާނާ މުޙައްމަދު ވ. އިބްރާހީމް މުޢިއްޒު އަދި އިތުރު 4 ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-A/92، 2021/SC-A/17، 2017/SC-A/71، 2019/SC-A/72، 2021/SC-A/20، 2021/SC-A/54، 2021/SC-A/40
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/40 (ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/49 (މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯޓްސް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްޠަފާ)، 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)، 2012/SC-A/27 (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ)، 2022/SC-A/01 އަދި 2022/SC-A/03 (ފޯކަސް އިންފޯކޮމް ވ. އުރީދޫ)
• (އިޚްތިލާފީ ރައުޔުގައި) ޤާނޫނު ނަންބަރު 76/24 (ކުރީގެ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 2 އަދި 5 ވަނަ މާއްދާ؛ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 ގެ 58 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)؛ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2006/3 (ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތު ޤާނޫނު) ގެ ޗެޕްޓަރ 5؛ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތު ގަވާއިދު 2009 ގެ 4.08، 4.09، 4.11؛ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ގަވާއިދު 2023/R-158