އަޙްމަދު ލަޠީފު ވ. މަރްޔަމް ޖަނާން މުންޢިމް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3275-CVC-2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުއްޔަށްދިނުމުގެ ރަޖިސްޓްރީކުރި އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތު އިތުރު 3 އަހަރަށް ކުއްޔަކާނުލައި ދިގުކުރިކަމަށް ބުނާ 13 ޖޫން 2007 ގެ އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަން ސާބިތުނުވާކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމީ 2017/SC-A/40 ގެ އުޞޫލުތަކާއި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 325-326 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްތޯ، މުޤާބިލު ނެތްކަމަށް ނިންމުން ޞައްޙަތޯ، އަދި ކުލީގެ މިންވަރު ކަނޑައެޅުން ޞައްޙަތޯ؛ އަދި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހައިކޯޓުގައި މައްސަލަ ބަލަނީ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކުގެ އަސާސްގެ މައްޗަށެވެ. ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ހެކި އިސްތިއުނާފުގައި ހުށަހެޅިދާނެ ނަމަވެސް (ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާ)، އެއީ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއްގައި ލިބޭ ފުރުޞަތެކެވެ؛ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 289 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން (1) ލިބުނު ވަގުތު ހުށަހެޅުމާއި، (2) ފަރުވާތެރިކަމާއެކު މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް ކުރިން ހުށަނޭޅުމާއި، (3) ނިންމުމަށް ބޮޑު ބަދަލެއް އަތުވެދާނެ ހެއްކަކަށްވުން ފުރިހަމަވާންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 62-65)
2. އައު ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ އުޞޫލުތައް މުޠުލަޤުކޮށް ތަޠުބީޤުކުރެވޭ އުޞޫލުތަކެއް ނޫނެވެ؛ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައިވެސް ވަށައިގެންވާ ޙާލަތްތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އިންސާފު ޤާއިމުކުރެވޭތޯ ބެލުމަކީ އެންމެ މުހިންމު މިންގަނޑެވެ. އިސްތިސްނާ ޙާލަތަށް ފެތޭނަމަ، ހެއްކަކީ ފަރުވާތެރިކަމާއެކު މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް ނުލިބޭ (non-availability)، މައްސަލައަށް ގުޅުންހުރި (relevance) އަދި ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދޭ (credibility) ހެއްކަކަށް ވާންވާނެއެވެ (2016/SC-A/18؛ 2013/SC-A/20). (ޕެރ. 66-68، 74)
3. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތް ޚަޞްމަކަށް ނުވާ، އެހެން މައްސަލައެއްގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް ދީފައިވާ ހެކިބަހަކީ، އެއީ ވުޖޫދުގައިވާކަން އެނގޭނެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއްނެތި، އެނގުމުން ވަގުތުން ހުށަހެޅި، ޚުޞޫމާތާ ސީދާ ގުޅޭ އަދި ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދޭ ހެއްކެއްނަމަ، އެއީ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަނެވޭ އައު ހެއްކެކެވެ. (ޕެރ. 75-79)
4. ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ އަމިއްލަ ޑޮކިއުމަންޓެއްގެ ޞައްޙަކަމަށް އަނެއް ޚަޞްމު އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، އޭގެ ޞައްޙަކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ ހުށަހެޅި ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ؛ އެކަން ކުރަންވާނީ އަސްލު ނުވަތަ ތަޞްދީޤުކޮށްފައިވާ ކޮޕީ ހުށަހަޅައި، ސޮއިކުރި/ތައްޔާރުކުރި/ހެކިވި ފަރާތްތައް ޙާޟިރުކޮށްގެންނެވެ (2017/SC-A/40). މިއީ ކޯޓުން އަންގައިގެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫން، ޒިންމާ އޮތް ފަރާތުން އަމިއްލައަށް އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާއެކެވެ. (ޕެރ. 81، 83، 85)
5. ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިޔަކު ނިޔާވުމުން، ކޮންޓްރެކްޓް ބާޠިލުނުވާހާ ހިނދަކު އޭގެ ދަށުން އުފެދޭ ތަޢާޤުދީ އިލްތިޒާމުތަކާއި މަންފާތައް ވާރިޘުންނަށް ނަގުލުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ނިޔާވި ފަރާތުގެ ވާރިޘަކަށް ދަޢުވާ ލިބިފައިވާނަމަ، އެ ވާރިޘަށް ޑޮކިއުމަންޓަށް އިންކާރުކުރެވޭނެއެވެ (2018/SC-A/10). (ޕެރ. 82، 84)
6. ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާނަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް ބޭނުންނަމަ، ކޯޓުން އެހެން ގޮތަކަށް ނުކަނޑައަޅާހާ ހިނދަކު އެ ހެކިވެރިޔާ ޙާޟިރުކޮށް ހެކިބަސް ނަގައިދިނުމަށް އެދެންވާނެއެވެ؛ އެނޫން ގޮތަކަށް އެ ބަޔާނަށް ރިޢާޔަތްކުރެވޭނީ އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައެވެ (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 325، 326 ވަނަ މާއްދާ). އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެއްކަކީ ވާޤިޢާއެއް ސީދާ ސާބިތުނުކޮށްދޭ ދެވަނަ ދަރަޖައިގެ ހެއްކެކެވެ (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)). (ޕެރ. 90-93، 101-102)
7. ކޮންޓްރެކްޓެއް ވުޖޫދުވަނީ ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުމުންނެވެ (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 4، 5 ވަނަ މާއްދާ). ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގައި މުޤާބިލާ ގުޅޭ މާއްދާއެއް ނެތް ނަމަވެސް، މުޤާބިލު ބަދަލުވުމަކީ އެއްބަސްވުމެއް ވުޖޫދުވުމުގެ އަސާސީ ރުކުނެކެވެ. މުޤާބިލަކީ ވަޢުދެއްގެ ރައްދުގައި ދޭ އަގު، ކޮށްދޭ ނުވަތަ ނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކަމެއް ނުވަތަ ދޫކޮށްލާ ޙައްޤެކެވެ؛ އެއީ މާޒީގެ މުޤާބިލަކަށް ނުވާ، ފުދޭ ނުވިނަމަވެސް އަގު ކުރެވޭ އެއްޗަކަށް ވާންޖެހެއެވެ؛ އެކުލެވޭތޯ ބަލަންވާނީ ކޮންޓްރެކްޓުގެ މަޤްޞަދަށެވެ (2015/SC-A/24؛ 2019/SC-A/56). (ޕެރ. 106-109)
8. އެއްބަސްވުމެއްގެ ޞައްޙަކަން ސާބިތުނުވާނަމަ، އެއްބަސްވުމުގެ ރުކުންތަކާ ގުޅޭ ގޮތުން އިތުރަށް ބަހުސްކުރުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތެވެ. އަދި ކުރިން ނިމިފައިވާ ޤަޟިއްޔާތަކުގައި (2018/HC-A/298، 2020/SC-A/113) ތަޢުނެއްނެތި ޤާއިމުވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކާ ޚިލާފަށް މުޤާބިލު ކަމަށް ބުނާ ބުނުން ބަލައެއް ނުގަނެވެއެވެ. (ޕެރ. 104، 113-118)
9. ޚަޞްމަކު ފަރުވާއެއް ހޯދުމަށް އެދިއްޖެނަމަ ނުވަތަ ދަފްޢެއް ކުރިމަތިކޮށްފިނަމަ، އެކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން އަނެއް ޚަޞްމު ދެކޭގޮތާއި އިންކާރުގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. ދަށު ކޯޓުގައި ތަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި ކުލީގެ މިންވަރަށް ތަޢުނުނުކޮށް ދޫކޮށްލިނަމަ، ކުލި ކަނޑައެޅި އުޞޫލު ސާފުނުވާކަމަށް ބުނާ ޖަދަލު އިސްތިއުނާފުގައި އުފެއްދޭނެ ކަމަށް ނުދެކެއެވެ. (ޕެރ. 127-130)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268، 284، 289، 325، 326، 330 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 48 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، (ރ) އަދި (ބ)
• ހައިކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 11/2022 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 31، 40 (ހ)، 117 (ނ) ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 4، 5 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2017/SC-A/40 (ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-A/18 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2015/SC-A/24 (ނަމީރާ އިންޖިނިއަރިންގ އެންޑް ޓްރޭޑިންގ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖައުސާ ކޮންސްޓްރަކްޝަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2019/SC-A/56 (ބިޒްނާސް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-A/16 (އިބްރާހީމް ޚަލީލް ވ. ދައުލަތް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2018/SC-A/10 (މުޙައްމަދު ޔޫސުފް މޫސާ ވ. ފާޠިމަތު ނާޒިމާ އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/113 (ފާޠިމަތު ޙުސައިން ވ. ފާޠިމަތު ޖަމްޝީދާ)
• ހައިކޯޓު 2018/HC-A/298
• ހައިކޯޓު 2019/HC-A/599
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2022/SC-A/92، 2021/SC-A/17، 2017/SC-A/71، 2019/SC-A/72، 2021/SC-A/20 (2016/SC-A/18 ގެ އުޞޫލު ތަޠުބީޤުކުރި)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2021/SC-A/54، 2021/SC-A/40 (2013/SC-A/20 ގެ އުންޞުރުތަކަށް ޙަވާލާދިން)