އިސްމާޢީލް މަޒްހަމް ވ. މަޢާނާ މުޙައްމަދު އަދި 5 މީހުން

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2735/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ބެހެނިވެރިއަކު ހުށަހެޅި ބިން ޢައްޔަންކުރުމުގެ މައްސަލައާއި، އެހެން ބެހެނިވެރިއަކު އެ ގޯއްޗާ ބެހޭގޮތުން ހުށަހެޅި މައްސަލަ އެކުއެކީގައި ހިންގައި ނިންމި ގޮތަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 އަދި 65 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ގޮތެއްތޯ؛ އަދި ޝަރީޢަތުން ރިޢާޔަތްކުރި މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލްގެ ސިޓީ އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތާ ޙިއްސާނުކުރުމަކީ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއީ ޢައިބެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. އެއް މަޢުޟޫއެއްގެ އެއްބާވަތުގެ ދެ ދަޢުވާ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ އެ މައްސަލަތައް އެއް ފަނޑިޔާރަކު އެކުއެކީގައި ބަލައި ނިންމުމަކީ ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައި ޢާންމުކޮށް ޢަމަލުކުރެވެމުން އައި އުޞޫލެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/31 ޤަޟިއްޔާގައި ވަކި ޤަޟިއްޔާ ނަންބަރުތައް ދިންނަމަވެސް ހުރިހާ މައްސަލައެއް އެކުއެކީގައި ނިންމައި ހުރިހާ ނަންބަރެއް ހިމަނައިގެން އެއް ރިޕޯޓެއް ލިޔަންވާނެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 18، 19)
2. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ޢާންމު އުޞޫލަކީ މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތުން އެދޭ ފަރުވާއާ ގުޅޭގޮތުން ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން ނަމަވެސް، ތަރިކަ ބެހުމާއި ބިން ޢައްޔަންކުރުން ފަދަ ގިނަ މީހުންގެ މަސްލަޙަތު ހިމެނޭ މައްސަލަތަކުގައި، ކޮންމެ ފަރާތަކުން މައްސަލަ ހުށަހެޅިޔަސް، މަސްލަޙަތު ހިމެނޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކުގެ ބަސް ހޯދައި އެމީހުން އެދޭ ގޮތްތަކަށް ބަލައި އިންޞާފުވެރި ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ. ބިން ވަކިކުރުމާއި މަގު ނެގުމާއި ގުރުއަތު ނެގުމާއި ބިމުގައިވާ މުދާ އަގުކުރުމުގައި އެފަރާތްތަކުން އެދޭ ގޮތް ޝަރީޢަތުން ސާފުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 20، 21)
3. އެއްބާވަތުގެ ދެ މައްސަލަ އެކުއެކީގައި ހިންގައި ބެހެނިވެރިންނަށް ބަސް ބުނުމުގެ ފުރުސަތު ދީފައިވާނަމަ، އެކަން ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ހަމައެކަނި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 އަދި 65 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވީ ކަމަކަށް ނުބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 19، 22، 23)
4. ބިން ޢައްޔަންކުރުމަށް ބެހެނިވެރިން ވަކިގޮތަކަށް އެއްބަސްނުވާނަމަ ކޯޓުތަކުން ޢާންމުކޮށް ޢަމަލުކުރާ އުޞޫލަކީ ގުރުއަތުލައިގެން ބިން ޢައްޔަންކުރުމެވެ. ގުރުއަތާ ނުލައި ވަކި ފަރާތަކަށް އިސްކަންދީގެން ބިން ޢައްޔަންކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ ހަމަހަމަކަމާ ފުށުއަރާ ތަފާތުކުރުމެކެވެ (ހައިކޯޓުގެ 2018/HC-A/97). ނަމަވެސް، ބެހެނިވެރިންގެ އަޣްލަބިއްޔަތު ގުރުއަތުލުމާއި ގޯޅި މަގު ނެގުމަށް ބޭނުންނުވެ، އެގޮތަށް ކުރުމުން ހުރިހާ ޚަސްމުންގެ މަސްލަޙަތަށް އުނިކަން ލިބޭނަމަ، ހުރިހާ ފަރާތެއްގެ މަސްލަޙަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ޝަރީޢަތުން އެންމެ އިންޞާފުވެރި ގޮތަށް ބިން ބައިކުރުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 25–27)
5. ބިން ޢައްޔަންކުރުމުގެ މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުން ސިޓީ ކައުންސިލަށް ޗާޓު ފޮނުވަނީ ހުށަހެޅިގޮތަށް ބިން ޢައްޔަންކުރެވިދާނެތޯ ބިމުގެ ނާދިރާއި ބިން ބަލަހައްޓާ ފަރާތުގެ ހައިޘިއްޔަތުން ދައުލަތުން ސާފުކުރުމަށް ފުރިހަމަކުރާ އިޖުރާއަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ކައުންސިލުން ބަލަނީ ރަޖިސްޓަރީގެ މިންތަކާއި ގޯޅި ނެގުމާއި ވަދެ ނިކުތުމުގެ ޙައްޤާއި ލޭންޑް ޔޫސް ޕްލޭނާ ގުޅޭ ކަންތައްތަކަށް ކަމުން، ކައުންސިލުގެ ޖަވާބު ސިޓީއަކީ ކޯޓުގެ ނިންމުން ބިނާވާ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 31، 32، 35)
6. މައްސަލައެއް ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ޙުކުމަށް ވާޞިލުވުމަށް ބޭނުންވާ ލިޔުމެއް ނުވަތަ މަޢުލޫމާތެއް ހޯދުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވާއިރު، އެ ލިޔުމެއް މީހަކަށް ގެއްލުން ލިބޭގޮތަށް މާނަކުރެވޭ ނުވަތަ ކަމެއް ސާބިތުކުރުމުގައި ބުރަވާ ޙާލަތުގައި އެކަމާމެދު ބަސް ބުނުމުގެ ފުރުސަތު ދިނުމަކީ ފަރާތްތަކަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެކެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/05). ކައުންސިލުގެ ސިޓީގައި ޙަވާލާދީފައިވާ ޗާޓަކީ ފަރާތްތަކާ ޙިއްސާކުރެވި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުސަތު ދެވިފައިވާ ޗާޓެއްނަމަ، އެ ސިޓީ ޙިއްސާނުކުރުމުން ފުރުސަތު ގެއްލިފައިވާކަމަށް ނުބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 34، 35)
7. އިޖުރާއީ ޢައިބެއްގެ ސަބަބުން ޙައްޤެއް ގެއްލުނުކަމަށް ބުނެ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން، ގެއްލުނު ޙައްޤު ނުވަތަ މަސްލަޙަތަކީ ކޮބައިކަމާއި އެކަން ޙައްލުކުރަން ބޭނުންވާ ގޮތް ސާފުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. އެހެން ނޫންނަމަ މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރަން ޖެހޭތޯ ކަނޑައެޅުމަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ދަތިވާނެއެވެ. ގެއްލުނު މަސްލަޙަތު ބުނެދިނުމަކީ އައު ވާހަކައެއް ނުވަތަ އައު ހެކި ހުށަހެޅުމެއް ކަމުގައި ނުބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 36)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 20 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް، ޙުސައިން ޢަލީދީދީ، މޫސާ މުޙައްމަދު ވ ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/05 (ދިވެހި ދައުލަތް ވ ސަލްޓަންސް އޮފް ދަ ސީސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ 2018/HC-A/97 ޤަޟިއްޔާ