ޑޮލަރޓަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1387/Cv-C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުލި ނުދައްކާތީ ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީން ބިމުގެ ލީސް އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަށް ދިން ނޯޓިސް، ބަދަލު ތަނެއް ދިނުމުގެ މުޢާމަލާތް ކުރިއަށްދާއިރު ދިނުމުން ޕްރޮމިސަރީ އެސްޓޮޕަލްގެ މަބްދަޢުގެ ދަށުން ބާޠިލުވޭތޯ؛ އަދި ދަށު ކޯޓުން ދެފަރާތުގެ މުޢާމަލާތްތަކާއި ބަދަލުދިނުމާ ގުޅޭ ސިޓީއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށު ކޯޓުގައި ފަރާތެއް ޕްރޮމިސަރީ އެސްޓޮޕަލްގެ މަބްދަޢު ތަޠުބީޤުކޮށްދިނުމަށް ސާފުކޮށް އެދިފައިވާއިރު، ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިނުވުމާއި ރިޢާޔަތްނުކުރި ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވުމަކީ ނިންމުމުގައިވާ ކުށެކެވެ؛ އެހެންނަމަވެސް އެކަމުގެ ސަބަބުން ނިންމުން ބާޠިލުވާނީ އެ މަބްދަޢު ތަޠުބީޤުވާނަމައެވެ. (ޕެރ. 40-45، 59)
2. ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން، ޕްރޮމިސަރީ އެސްޓޮޕަލްއަކީ ކޮމަންލޯގެ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ އުޞޫލުތަކުގެ ތެރެއިން ވަކި ޙާލަތްތަކެއްގައި ތަޠުބީޤުކުރެވޭ މަބްދަޢެކެވެ؛ އޭގެ ޝަރުޠުތަކަކީ: (1) އަނެއް ފަރާތުން ބަރޯސާވެ ކަންކަން ތަރުތީބުކުރާފަދަ ސިގްނިފިކަންޓް ވަޢުދެއް ވުން، (2) ވަޢުދު ރައްދުވާ ފަރާތުން އެ ވަޢުދަށް ބަރޯސާވެ ޢަމަލުތަކެއް ކުރުން، (3) އެ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން މާލީ ނުވަތަ އިޤްތިޞާދީ ގެއްލުމެއް ކުރިމަތިލުން، އަދި (4) ބޭއިންސާފަށް ޙައްލު ލިބިދެވޭނެ ހަމައެކަނި ގޮތަކީ ވަޢުދާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އެންގުން ކަމުގައިވުމެވެ. (ޕެރ. 46)
3. ޕްރޮމިސަރީ އެސްޓޮޕަލްއަކީ އިކުއިޓީގެ މަބްދަޢެއް ކަމަށްވާތީ، އިކުއިޓީގެ ފަރުވާއަކަށް އެދޭ ފަރާތް ކޯޓަށް އަންނަންވާނީ "ސާފު އަތަކާއެކު" އެވެ؛ ފެށުނީއްސުރެ ކުލި ނުދައްކާ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވަމުން އައި ފަރާތަކަށް އެ ފަރާތުގެ އަމިއްލަ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން އެސްޓޮޕަލްގެ މަބްދަޢުގެ މަންފާ ހޯދުމަށް ހުރަސްއެޅެއެވެ. (ޕެރ. 55)
4. ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/99 ގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޓޫރިސްޓް ރިޒޯޓަށް ބިން ކުއްޔަށްދޫކުރާ އެއްބަސްވުމަކީ އެ މާއްދާގައިވާ ކަންތައްތައް ހިމެނޭ، ލިޔުމުން އޮންނަންވާނެ އެއްބަސްވުމެކެވެ؛ ވަކި ބާވަތެއްގެ އެއްބަސްވުންތައް ލިޔުމުން އޮތުން ޤާނޫނުން ލާޒިމްކޮށްފައިވާއިރު، އެ ޤާނޫނީ ޝަރުޠު ބައިޕާސްކުރުމަށް ނުވަތަ ޞަރީޙަ ޤާނޫނީ ނައްޞުތަކަށް އަރައިގަތުމަށް އެސްޓޮޕަލްގެ މަބްދަޢު ބޭނުންނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 50، 56)
5. އެސްޓޮޕަލްގެ މަބްދަޢު ތަޠުބީޤުކުރުމަށް އެދޭ ފަރާތުން، އެ މަބްދަޢު އެ މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤުވާނެ ޤާނޫނީ ހަމައާއި، ވަޢުދަށް ބަރޯސާވުމުން ލިބުނު މާލީ ނުވަތަ އިޤްތިޞާދީ ގެއްލުން ބަޔާންކޮށް ދައްކަންވާނެއެވެ؛ އެކަން ނުދައްކައިފިނަމަ އެ މަބްދަޢުގެ މަންފާ ނުލިބޭނެއެވެ. (ޕެރ. 53-54، 57-58)
6. ދަށު ކޯޓުން ފަރާތެއްގެ ވާހަކަތަކަށް "އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް" ރިޢާޔަތްނުކުރިކަމަށް ބުނާނަމަ، އެ މިންވަރަކީ ކޮބައިކަމާއި، ދަށު ކޯޓަށް ހެދުނު ގޯހަކީ ކޮބައިކަމާއި، އުފައްދާ ޤާނޫނީ ބަހުސަކީ ކޮބައިކަން އިސްތިއުނާފުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ؛ އަދި ދަށު ކޯޓުން ކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް ބޭނުންވާ ނަތީޖާ ނުނެރުމަކީ ރިޢާޔަތްނުކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 64-65، 67)
7. ފެށުނީއްސުރެ ކުލި ނުދެއްކުމަކީ އެއްބަސްވުމާ އަސާސީ ޚިލާފުވުމެކެވެ؛ އެ ސަބަބަށްޓަކައި ދެވުނު ޓަރމިނޭޝަން ނޯޓިސް ޞައްޙައެވެ. އަދި އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވީ ފަރާތަށް އެ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ބާޠިލުކުރުމުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 69-71)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/99 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓޫރިޒަމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/43 ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2015/SC-A/08 ގެ 27 އަދި 28 ވަނަ ޕެރެގްރާފް
• ހައިކޯޓުގެ 2010/HC-A/56 ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ 2011/HC-A/202 ޤަޟިއްޔާގެ ފާހަގަކުރެވޭ ނުކުތާތަކުގެ (އ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ސަންސްޕޮޓް ޓުއަރސް ލިމިޓެޑް ވ. ޖެޓަން ޓްރެވެލް ސަރވިސަސް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަލީ އިބްރާހީމް ވ. ޢަލީ އަޙްމަދު ޤަޟިއްޔާ
• [2024] SC 43 (ޕެރ. 43)
• [2023] SC 03 (ޕެރ. 33)
• Ramjohn Mohamed, Unlocking Equity and Trusts, 5th Ed, p.15 (He who comes to equity must come with clean hands)