މުތާފުށި އޮރިއެންޓް އިންވެސްޓްމެންޓް ލިމިޓެޑް ވ. އަވިސްޓަރ އެސެޓް މެނޭޖްމެންޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (ގިނަ ފަނޑިޔާރުންގެ ރައުޔު)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 716/Cv-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސިންގަޕޫރުގެ SIAC އިން ނެރުނު ފައިނަލް އާބިޓްރަލް އެވޯޑެއް ތަންފީޛުކުރުމުގައި ސިވިލް ކޯޓުން ފައިސާ ދައްކާނެ ޖަދުވަލެއް ކަނޑައަޅައި ލީސް ބަދަލުކުރުން މަނާކުރުމަކީ އެވޯޑުގައި ނެތް ކަންކަން ޙުކުމަށް އިތުރުކުރުމެއްތޯ، ދިވެހިރާއްޖޭން ބޭރުގެ އެވޯޑެއް ބަލައިގަތުމާއި ތަންފީޛުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތަކީ ކޮބައިތޯ (ބަލައިގަތުމުގެ ވަކި އަމުރެއް ބޭނުންތޯ)، އަދި ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތާއި ޕޯސްޓް އެވޯޑް އިންޓަރެސްޓް ތަންފީޛީ މަރުޙަލާގައި ސުވާލުކުރެވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް ކޯޓުން އަޅާ ފިޔަވަޅުތަކަކީ (ގޭގައި ބަންދުކުރުން، އެކައުންޓް ފްރީޒްކުރުން، މުޢާމަލާތް މަނާކުރުން ފަދަ) އަޞްލު ޙުކުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައި ނުވިޔަސް އަޅާ ތަންފީޛީ ފިޔަވަޅުތަކެއް ކަމަށްވާތީ، އެއީ އަޞްލު ޙުކުމަށް ކުރާ އިތުރެއް ކަމަށް ދެކިގެން އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއް ބިނާކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް ސާބިތުވި ދަރަނިއަށްވުރެ އިތުރަށް ދައްކަން އެންގުމަކީ އަޞްލު ޙުކުމަށް ބަދަލު ގެނައުމެވެ. (ޕެރ. 25–27)
2. ތަންފީޛީ ފިޔަވަޅަކީ ޤާނޫނާއި ޤަވާޢިދާ ޚިލާފު ނުވަތަ ޙާލަތާ ނުބައްދަލު ފިޔަވަޅެއްކަން ސާބިތުކޮށްދީފިނަމަ މެނުވީ، ތަންފީޛުކުރުމަށް ކޯޓުން އެޅި ފިޔަވަޅުތަކާމެދު އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމަން ނުޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 28)
3. އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނުގެ 72 އާއި 73 ވަނަ މާއްދާ އެކުގައި ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭން ބޭރުގެ އާބިޓްރަލް އެވޯޑަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަލައިގަންނާނެ، ތަންފީޛުކުރެވޭނެ އަދި ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމު ނިންމުމެއް ކަމަށްވާތީ، އެވޯޑަށް ބަރޯސާވާ ފަރާތުން ކަމާބެހޭ ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހެނީ އެ އެވޯޑު ތަންފީޛުކޮށްދިނުމަށެވެ؛ ވަކިން ބަލައިގަތުމުގެ އަމުރެއް (recognition order) ހޯދުމަށް ހުށަހަޅަން ޖެހޭ ކަމަށް ޤާނޫނެއްގައި ނެތެވެ. (ޕެރ. 30–33، 35–36)
4. ދިވެހިރާއްޖޭން ބޭރުގެ އެވޯޑެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް ތަފްޞީލީ އިޖުރާއަތެއް ނެތުމަކީ އެވޯޑު ތަންފީޛު ނުކުރެވޭނެ ހުއްޖަތެއް ނޫނެވެ؛ އެފަދަ އިޖުރާއަތެއް ނެތް ހިނދު ކަމާބެހޭ ކޯޓުން ޢަމަލުކުރާނީ ޢާންމުކޮށް ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާ އުޞޫލުންނެވެ. (ޕެރ. 36، 43)
5. ތަންފީޛުކުރަން ހުށަހެޅުމުން ކޯޓުން ބަލަންޖެހެނީ ޤާނޫނުގައިވާ އަސާސީ ކަންކަން ފުރިހަމަވޭތޯއެވެ: ކަމާބެހޭ ކޯޓަކީ ސިވިލް ކޯޓުކަން، އެވޯޑުގެ އަޞްލު ނުވަތަ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާ ކޮޕީއާއި، ދިވެހިބަހުން ނޫންނަމަ ދިވެހި ތަރުޖަމާ ހުށަހެޅުމެވެ؛ އާބިޓްރޭޝަން އެއްބަސްވުމުގެ ކޮޕީ ހުށަހެޅުމަކީ ރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުގައިވާ ޝަރުޠެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 37–39)
6. ޤާނޫނުގައިވާ ކަންކަން ފުރިހަމަވުމުން ބޭރުގެ އާބިޓްރަލް އެވޯޑަކީ ފުރަތަމަ ނަޒަރުން ބަލައިގަންނާނެ އެވޯޑެކެވެ؛ ބަލައިގަތުމަކީ މާއްދީ ޕްރޮސެސްއެއް ކަމަށްވާތީ، އެވޯޑުގެ މެރިޓަށް ބަލައި އާބިޓްރަލް ޓްރައިބިއުނަލުގެ ނިންމުމުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ގޮތް ކަނޑައެޅުމަކީ ކޯޓުގެ ދައުރެއް ނޫނެވެ؛ އަދި އެވޯޑު ދިވެހި ކޯޓެއްގެ ޙުކުމަކަށް ތިރިކުރަންޖެހޭ ކަމަށް އިޖުރާއަތެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 40–45)
7. ބޭރުގެ އެވޯޑެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަންފީޛުކުރެވޭނީ ރާއްޖޭގެ ކޯޓެއްގެ ޙުކުމެއް ތަންފީޛުކުރާ ފަދައިން (as if އުޞޫލުން) ކަމަށްވާތީ، އެފަދަ އެވޯޑެއް 'ރަހުނެއް ނުހިމެނޭ ސާބިތު ދަރަނީގެ މުޢާމަލާތްތަކުގައި ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު' ގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމެއް ފަދައިން ތަންފީޛުކުރެވެއެވެ؛ އަދި ތަންފީޛުގެ މަޤްޞަދު ގެއްލިދާނެނަމަ ވަގުތީ ފިޔަވަޅު އެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 46–48)
8. އެވޯޑު ތަންފީޛުކުރުން މަނާކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ އެވޯޑާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމުވާ ފަރާތެވެ؛ އާބިޓްރަލް އެވޯޑެއް ތަންފީޛުކުރުމަށް ދެކޮޅުހެދޭނީ ހަމައެކަނި އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނުގެ 74 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ސަބަބެއްގެ މައްޗަށެވެ؛ އެ މާއްދާގައިވާ ބައެއް ކަންކަން ކޯޓުން އަމިއްލައަށް ބަލަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 49–50)
9. އާބިޓްރޭޝަން އެއްބަސްވުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނަކާ ޚިލާފުވާ ސަބަބުން ތަންފީޛު މަނާވާނީ، އެ ޤާނޫނަކީ ފަރާތްތަކުން އެއްބަސްވުމުގެ މައްޗަށް ހިނގާނެކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޤާނޫނަށް ވާނަމައެވެ؛ އެއްބަސްވުމުގެ ގަވަރނިންގ ލޯއަކީ ސިންގަޕޫރުގެ ޤާނޫނު ކަމުގައިވާއިރު، އެއްބަސްވުމުގެ ޞައްޙަކަން ބަލަންޖެހެނީ ސިންގަޕޫރުގެ ޤާނޫނުގެ އަލީގައެވެ. (ޕެރ. 52)
10. އާބިޓްރޭޝަނުގެ ސީޓުގައި ޤާނޫނުގައިވާ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އެވޯޑު ބާޠިލުކުރުމަށް (set aside) ހުށަނާޅާނަމަ، ތަންފީޛީ މަރުޙަލާގައި އެވޯޑުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނެތެވެ؛ އާބިޓްރޭޝަނުގެ މަޤްޞަދު ގެއްލިދާނެތީ ފައިނަލް އެވޯޑުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ދިވެހި ކޯޓަކަށް އަލުން މައްސަލަ ހުށަހެޅޭނެ ކަމަށް ނުދެކެއެވެ. (ޕެރ. 53، 55)
11. ޙުކުމެއް ނުވަތަ އެވޯޑެއް ތަންފީޛުކުރާ މަރުޙަލާގައި އެ ޙުކުމަށް ނުވަތަ އެވޯޑަށް ރައްދުކުރުމަށް ނުވަތަ އޭގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ޖަދަލުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހެޅޭނެ ކަމަށް ނުދެކެއެވެ؛ އެކަން ކުރެވޭނީ އިސްތިއުނާފުން ނުވަތަ އެވޯޑު ބާޠިލުކުރުމަށް ހުށަހަޅައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 54)
12. އެކީ އެއްފަހަރާ ފައިސާ ދެއްކެން ނެތްކަން ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހަޅަން ޖެހެނީ ދަރަނި ލިބެންވާ ފަރާތުން އެކީ އެއްފަހަރާ ފައިސާ ލިބިގަތުމަށް އެދޭ ޙާލަތުގައެވެ؛ ދެފަރާތަށް ދައްކާނެ ގޮތަކަށް އެއްބަސްނުވެވިއްޖެނަމަ ކޯޓަކަށް ގަދަކަމުން އެއްބަސް ނުކުރެވޭތީ، ކޯޓުން އަމިއްލައަށް ގޮތް ކަނޑައަޅައި ދައްކާނެ މުއްދަތު ކަނޑައެޅުމަކީ ކޯޓަށް ލިބިދީފައިވާ ބާރެކެވެ؛ މި ޙާލަތުގައި ކޯޓުން ބުރަވާންޖެހެނީ ފައިސާ ލިބެންވާ ފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތަށެވެ. (ޕެރ. 56–57)
13. ޕޯސްޓް އެވޯޑް އިންޓަރެސްޓަކީ އާބިޓްރަލް ފައިނަލް އެވޯޑުގެ ބައެއް ކަމަށްވާތީ، އެވޯޑު ބާޠިލުކުރުމަށް ހުށަނާޅައި ތަންފީޛީ މަރުޙަލާގެ ތެރެއިން އެވޯޑުގައި ހިމެނޭ ކަމެއްގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ޖަދަލުކޮށް އިސްތިއުނާފު ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 58)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2013 (އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 10 ވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2013 (އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 72 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2013 (އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 73 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2013 (އާބިޓްރޭޝަނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 74 ވަނަ މާއްދާ (ހ)
• ރަހުނެއް ނުހިމެނޭ ސާބިތު ދަރަނީގެ މުޢާމަލާތްތަކުގައި ޢަމަލުކުރަންވީ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު
• އާބިޓްރޭޝަންގެ މައްސަލަތައް ކޯޓުން ބެލުމާބެހޭ ގަވާއިދު (ލިޔުމުގައި 'ގަވާއިދު ނަންބަރު 1698-2013/R')
• ނިއުޔޯކް ކޮންވެންޝަން 1958 ގެ އާޓިކަލް III އަދި އާޓިކަލް IV
• އަންސިޓްރަލް މޮޑެލް ލޯގެ އާޓިކަލް 35
• ސިންގަޕޫރުގެ އިންޓަނޭޝަނަލް އާބިޓްރޭޝަން އެކްޓް (Cap. 143A)
• ހައިކޯޓުގެ 2021/HC-A/121، 122، 123، 124 (ސަން ޓްރެވަލްސް އެންޑް ޓުއަރޒް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ހިލްޓަން އިންޓަރނޭޝަނަލް މެނޭޖް (މޯލްޑިވްސް) ޕވޓ ލޓޑ)
• ހައިކޯޓުގެ 2017/HC-A/91 (ހިލްޓަން އިންޓަރނޭޝަނަލް މެނޭޖް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަން ޓްރެވަލްސް އެންޑް ޓުއަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/101 ([2021] SC 28، އެސް.ޕީ.އެޗް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖުމެއިރާ މެނޭޖްމަންޓް ސަރވިސަސް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• Siemens Industry Software GmbH & Co KG v Jacob and Toralf Consulting Sdn Bhd [2020] MLJU 363 (މެލޭޝިއާ)
• Assam Co India Ltd v Canoro Resources Ltd, 2014 BCSC 370 (ބްރިޓިޝް ކޮލަމްބިއާ)
• Loomis v Pattison [2020] FCCA 345 (އޮސްޓްރޭލިއާ)