ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އިސްމާއީލް ރަޝީދު އަދި މުހައްމަދު ދިފްރާން

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމުގެ ބައެއް (ޕެރ. 153) ބާޠިލު، 87 (ށ) ގެ ދަށުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 711/Cr-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ތޫނު އެއްޗެއް ބޭނުންކޮށްގެން ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ދަޢުވާގައި، ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި ދައުލަތުން ހުށަހެޅުމެއް ނުކުރުމުން ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 136 ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލައި، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 87 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކުށް ކުރަން އުޅުން ނުވަތަ އެހީތެރިވުން ސާބިތުވޭތޯ ނުބެލުމަށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ޤާނޫނީ އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ނިންމި ނިންމުމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 136 ވަނަ މާއްދާގައި، 87 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ނ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ ނުކުރާ އިތުރު ކުށެއް ސާބިތުވާ ޙާލަތާއި، (ށ) ގެ ދަށުން ކުށް ކުރަން އުޅުން ނުވަތަ އެހީތެރިވުން ސާބިތުވާ ޙާލަތާ ފަރަޤުކޮށްފައިވެއެވެ. ފުރަތަމަ ޙާލަތުގައި ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ސަބަބާއެކު ހުށަހަޅައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ތަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭން ލާޒިމުވާ ނަމަވެސް، ދެވަނަ ޙާލަތުގައި ވަކިން ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުން ގަވާއިދުން ލާޒިމެއް ނުކުރެއެވެ؛ ނަމަވެސް ދެ ޙާލަތުގައިވެސް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ހުށަހެޅުމެއް (ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި) ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 17-21)
2. އިޖުރާއަތު ތަންފީޛުކުރާ ފަރާތުން ހަދާ ގޯހެއްގެ ސަބަބުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ލިބެންޖެހޭ އަސާސީ ޙައްޤެއް ނުގެއްލޭނަމަ، އަދި އެ އިޖުރާއަތަކީ ރަނގަޅުކުރެވޭނެ އިޖުރާއަތެއްނަމަ، އެކަން ރަނގަޅުކޮށް މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދެވިދާނެއެވެ (ޢަލީ ޒުބައިރު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް). އިޖުރާއަތެއް ފުރިހަމަނުކުރުމުގެ ނަތީޖާ ބަލާއިރު އެ އިޖުރާއަތުގެ ބޭނުމާއި ހިމާޔަތްކުރާ މަޞްލަޙަތާއި އަސާސީ ޙައްޤެއް ގެއްލުނުތޯ ބަލަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 22-24)
3. ދަޢުވާ އަންގައިދިނުމުގެ ޙައްޤަކީ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 (ހ)، ICCPR 14 (3)) ދިފާޢު ތައްޔާރުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭ ޙައްޤެކެވެ. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 107 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ ސާފުކޮށްދޭއިރު، ދަޢުވާކުރި ކުށް ސާބިތުނުވިނަމަވެސް ކުށް ކުރަން އުޅުން ނުވަތަ އެހީތެރިވުން ސާބިތުވެދާނެކަމާއި އޭގެ އަދަބު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް އަންގަންޖެހެއެވެ. މި ނޯޓިސް ދެވިފައިވާ ޙާލަތުގައި، ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި ދައުލަތުން އެކަން ފާހަގަނުކުރުމަކީ 87 ވަނަ މާއްދާއިން ފަނޑިޔާރަށް ލިބޭ އިޚްތިޔާރު ހަނިވާ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އަދި އެގޮތަށް އެ ކުށް ސާބިތުކުރުމަކީ ގަވާއިދުގެ 136 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 25-28، 31)
4. ބައިނަލްއަޤްވާމީ އުޞޫލުގައިވެސް، ދަޢުވާކުރި ކުށް ސާބިތުނުވިނަމަވެސް ގުޅުންހުރި ފުރިހަމަނުވާ ކުށްތައް (inchoate crimes: ކުށް ކުރަން އުޅުން/އެހީތެރިވުން) ސާބިތުވާ މިންވަރަށް ހެކި ލިބިއްޖެނަމަ އެ ކުށް ސާބިތުކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ބަލައިގަނެވިފައިވާ އުޞޫލެކެވެ. (ޕެރ. 26)
5. 87 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކުށް ސާބިތުކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގެ ތެރެއިން ނިންމާ ނިންމުމެކެވެ. އެފަދަ ނިންމުމެއްގެ މައްޗަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓު ވަންނާނީ: ރަނގަޅު ނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ނިންމުން، ކަމާނުބެހޭ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރުން، ވާޤިޢާއަށް އޮޅުން، މައިގަނޑު ވާޤިޢާއަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރުން، ނުވަތަ ބޭއިންސާފެއް މެދުވެރިވުން ފަދަ ޙާލަތެއްގައެވެ. ޚުލާޞާ ބަޔާން ހުށަނާޅާތީ އިޚްތިޔާރު ހަނިވޭ ކަމަށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމީ ރަނގަޅު އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 29-31)
6. ދަށު ކޯޓުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތެއް ފާރަލިކަން އެނގެން އޮތްކަމަށް ބުނުމަކުން 87 (ށ) ގެ ދަށުން ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް އިޤްތިނާޢުވެފައިވާކަމަށް ނުބެލެވެއެވެ؛ އެފަދަ ކުށެއް ސާބިތުކުރުމުގައިވެސް ކުށުގެ އުންސުރުތައް ފުރިހަމަވާގޮތް ވަޒަންކުރަންޖެހޭ ހިނދު، އެ ވަޒަންކުރުން ދަށު ކޯޓުން ކޮށްފައިނުވާތީ އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން ކުށް ސާބިތުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި މައްސަލަ ދަށު ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރެވެއެވެ. (ޕެރ. 32-35)
7. އިޖުރާއީ އައިބު ރަނގަޅުކުރުމުގައި ފަނޑިޔާރުގެ ދައުރަކީ، ދައުލަތުން 87 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އަދަބު ކަނޑައެޅިދާނެކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވާއިރު އެކަމާ ދެފަރާތުން ދެކޭގޮތް ސާފުކޮށް، ދެފަރާތަށް ހަމަހަމަ ފުރުޞަތު ދީ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކަށަވަރުކުރުމެވެ؛ ފަނޑިޔާރު އަމިއްލައަށް ތުހުމަތު ބިނާކޮށް ޕްރޮސިކިއުޝަނުގެ ތޮފި އެޅުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 34)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 87 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 107 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަދި (ރ)
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު (ނަންބަރު 2021-SC-REG-01) ގެ 136 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ICCPR ގެ 14 ވަނަ މާއްދާގެ (3)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ބ)، (ޅ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މުޙައްމަދު ނަޖާޙް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ([2022] SC 18، ޕެރ. 39-43)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަލީ ޒުބައިރު އާއި އިތުރު 2 ފަރާތް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް (2020/SC-A/108، 2020/SC-A/109، 2020/SC-A/110)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އޚމ ([2022] SC 39)