ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ އަކްބަރު ޙަސަން

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ ޖަދުވަލު 1 ގެ މަސްތުވާއެއްޗެއް އެތެރެކުރުމާއި ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުވެ، އުމުރަށް ޖަލަށްލުމާއި 100,000 ރުފިޔާ ޖޫރިމަނާ އަދި 4 މަހާއި 24 ދުވަސް ޖަލު

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޖަދުވަލު 1 ގައިވާ މަސްތުވާއެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރުން، ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުން، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/17 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 112 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، އެމާއްދާގެ (ނ).

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 262/Cr-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަށުކޯޓުން ހެކީގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި މަސްތުވާތަކެއްޗަކީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ޙަވާލުވި ޕާރުސަލުން ފެނުނު ތަކެތިކަމާމެދު ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި ދިފާޢުން އުފެއްދި ސުވާލާއި، ކަސްޓަމްސްއިން ފުލުހުންނާ ޙަވާލުކުރުން (R-230/2015 ގެ 7 ވަނަ މާއްދާގެ "ލަސްނުކޮށް") ލަސްވިކަމުގެ ސަބަބުން، ހެކި އެއްފަރާތްކޮށް ޖަދުވަލު 1 ގެ މަސްތުވާއެއްޗެއް އެތެރެކުރުމާއި ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ދަޢުވާތައް ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމުމަކީ ޞައްޙަ ނިންމުމެއްތޯ؛ އަދި ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ކުށުގެ ރުކުންތަކާއި ހެކީގެ ބުރަ ފުރޮޅޭ ޙާލަތް.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ޑީ.އެޗް.އެލް މެދުވެރިކޮށް ރާއްޖެ އައި ޕާރުސަލެއްގައިވާ ފޮތެއްގެ ތެރޭގައި ފޮރުވާފައި 198.2 ގްރާމް މެތަމްފެޓަމިން ފެނުމުން، ފުލުހުން ކޮންޓްރޯލް ޑެލިވަރީއެއް ހިންގިއިރު، އެހެން މީހެއްގެ ނަމުގައި އޮތް ޕާރުސަލާ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ޙަވާލުވިއެވެ. ޕާރުސަލުގައިވާ ފޯނު ނަންބަރު އޭނާގެ ފޯނުގައި ބޭނުންކޮށް، "އުލްފާ" ގެ ނަމުގައި ޑީ.އެޗް.އެލް މުވައްޒަފަކާ ޗެޓްކޮށްފައިވިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން، ކަސްޓަމްސްއިން ތަކެތި ފުލުހުންނާ ޙަވާލުކުރުން ލަސްވެ، ލޮކަރަށް އެހެން މީހުންނަށް ވަދެވޭ ފުރުޞަތު އޮތުމާއި ސީސީޓީވީ ހުށަނާޅުމުން ތަކެތީގެ ޞައްޙަކަމާ ޝައްކު އުފެދޭ ކަމަށް ބުނެ، މަސްތުވާތަކެތި އެތެރެކުރުމާއި ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ދަޢުވާތައް ސާބިތުނުވާ ކަމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ބުނީ ހެކި ބަލައިނުގަތުމުގެ ހުށަހެޅުމެއް 119 (ހ) (3) ގެ ދަށުން ނުހުށަހަޅައި ޚުލާޞާ ބަޔާނުގައި އުފެއްދި ސުވާލަށް ބިނާކޮށް ނިންމުމަކީ ޚިލާފު ކަމަށާއި، 5 ދުވަހަކީ ލަސްވުމެއް ނޫން ކަމަށާއި، ހެކި ވަޒަންކުރީ މަތީ މިންގަނޑަކުން ކަމަށެވެ. ދިފާޢުން ބުނީ މިއީ ހެކީގެ އިތުބާރާ ގުޅޭ މައުޟޫޢީ ބަހުސެއް ކަމަށާއި، ކަސްޓަމްސްއިން ތަކެތި ރައްކާކުރި ގޮތް ސާބިތުނުވާ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ފޯނު ނަންބަރާއި ވައިބަރ ޗެޓާއި ޙަވާލުވުމަށް ދިޔަ ގޮތުން ހެކި ގުޅިގެން ދާތީ، ދިފާޢުން ހެކި ނުދެއްކުމުން ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުން ސާބިތުވެއެވެ. ހެކިތަކަށް އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގައި އިޢުތިރާޟް ނުކޮށް ޚުލާޞާ ބަޔާނުން ހެކި ނަފީ ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ކަސްޓަމްސްގެ ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ހެކިން ބަޔާންކޮށްދީފައިވާތީއާއި 4 ދުވަހުގެ ލަސްވުމުގެ ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ ތަކެތީގެ ޞައްޙަކަމާ އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއް ނުއުފެދެއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 312 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ކުށުގެ ޢަމަލުގެ ރުކުން ބިނާވަނީ މާއްދާގައިވާ ގޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ގޮތަކަށް (އެހެން މީހެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްކުން، ލިޔުމެއް ތައްޔާރުކުރުން، ބަދަލުކުރުން، ވިއްކުން، ދިނުން، ގަތުން) ޢަމަލުކުރިކަން ސާބިތުކުރުމުންނެވެ؛ ނިޔަތުގެ ރުކުނަކީ ނިކުމެދާނެ ނަތީޖާއަށް ފަރުވާލެއް ނުބެހެއްޓުމެވެ (reckless)، އަދި އެ ނަތީޖާ ސަބަބުވެރި އިންސާނަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނެކަން ސާބިތުކުރުމުން އެ ރުކުން ސާބިތުވެއެވެ. (ޕެރ. 25-26)
2. އެހެން މީހަކަށް ގެއްލުން ލިބުމަކީ ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ކުށުގެ ރުކުނެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ޢުޤޫބާތް ޙައްޤުވާ ނަތީޖާތަކުގެ ތެރެއިން ނަތީޖާއެކެވެ. "އެއްވެސް ގެއްލުމެއް" ގެ ތެރޭގައި މާލީ ގެއްލުމުގެ އިތުރުން އަބުރާއި ރީތި ނަމަށް ލިބޭ ގެއްލުމާއި ގުޅުމެއް ނެތް މީހުން ކަމެއްގެ ތެރެއަށް ޝާމިލުވުމުން ލިބޭ ތަކުލީފު ހިމެނެއެވެ؛ ގެއްލުން ވަޒަންކުރާނީ ސަބަބުވެރި ހަމައަކުންނެވެ. (ޕެރ. 27-28)
3. އެހެން މީހެއްގެ ގޮތުގައި ދެއްކުނު މީހާއަކީ ކާކުކަން ނޭނގުމަކީ ނުވަތަ އެ މީހަކީ ވުޖޫދުގައި ނެތް މީހަކަށް ވުމަކީ ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުމުގެ ކުށުގެ ދިފާޢެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 29)
4. ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ހުށަހެޅި ހެކިން ކުށުގެ ވާޤިޢާތައް ގުޅިގެން ދާ މިންވަރަށް ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، އެ ހެކިތައް ނަފީކުރުމުގެ ބުރަ (evidential burden) ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ފުރޮޅެއެވެ؛ ހަނުހުރުމަކީ ނުވަތަ ދިފާޢުގައި ހުށަހަޅާނެ ހެއްކެއް ނެތޭ ބުނުމަކީ، ނުވަތަ ހަމައެކަނި ދުލުން އިންކާރުކުރުމަކީ އެ ބުރަ އުފުލުން ނޫނެވެ. (ޕެރ. 40، 42، 48-49، 111)
5. ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅޭ ހެކި ގުޅުން ހުރިތޯ ބަލާނީ ޤާނޫނީ ގުޅުމާއި (legal relevancy) އެކު، ބުއްދީގެ / މާއްދީ ގުޅުމަށް (logical/physical relevancy) ވެސް ބަލައިގެންނެވެ (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު 24/76 ގެ 3 ވަނަ މާއްދާ؛ 2021/SC-A/83)؛ ބަލައިގަތުން ހުއްދަނުކުރާ ސަބަބެއް ނެތްނަމަ ގުޅުން ހުރި ކޮންމެ ހެއްކެއް ވަޒަންކުރަންވާނެއެވެ. ސަބަބުވެރި ހަމައަކުން ގުޅޭ ހެކި ހުރިއިރު، މާދުރު އިޙްތިމާލުތަކުން ޝައްކު އުފެއްދުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގެ "އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއް" ނޫނެވެ. (ޕެރ. 50-53)
6. ހެއްކެއް ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރުމާ (admissibility) ގުޅޭ އިޢުތިރާޟް ހުށަހަޅަންވާނީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (3) ގެ ދަށުންނެވެ؛ ހުށަނާޅައިފިނަމަ އެ ފުރުޞަތު ދޫކޮށްލީ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ހެކީގެ އިތުބާރާ (reliability) ގުޅޭ ސުވާލު އުފައްދަންވާނީ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި، ކްރޮސް-އެގްޒަމިނޭޝަނާއި އިޢުތިރާޟުގެ ތެރެއިން، ހެކި ހުށަހެޅި ފަރާތަށް ޖަވާބުދެވޭ ގޮތަށެވެ. (ޕެރ. 63-72)
7. އެއްވެސް މަރުޙަލާއެއްގައި އިޢުތިރާޟެއް ނުކޮށް، ހަމައެކަނި ޚުލާޞާ ބަޔާނުގެ ތެރެއިން ޕްރޮސިކިއުޝަނަށް ޖަވާބުދިނުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ގޮތަށް ހެކި ނަފީވާން ދިނުމަކީ ޝަރީޢަތްކުރުމުގެ އުޞޫލީ ހަމަތަކާ އެއްގޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 72)
8. ތަޙްޤީޤީ އިދާރާއަކުން ހޯދާ ހެކި ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ފަރާތާ ޙަވާލުކުރުން ލަސްވުމަކީ ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ މެދުކެނޑުނުކަމަށް އޮޓޮމެޓިކުން ނިންމޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ބަލަންވާނީ ލަސްވުމަކީ ސަބަބެއް ނެތި ބަޔާންނުކުރެވޭ ލަސްވުމެއްތޯއެވެ. ލަސްވިތޯ ބަލަންވާނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ޙަޤީޤަތްތަކާއި ޙާލަތްތަކަށް ބަލައިގެންނެވެ (ޖާމިދު މުއްދަތެއް ނެތް)؛ ކޮންޓްރޯލް ޑެލިވަރީއަކަށް ތައްޔާރުވުމަށް ފުލުހުންގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުން ކަސްޓަމްސްގައި 4 ދުވަސް ބެހެއްޓުމަކީ ސަބަބު ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ލަސްވުމެކެވެ. R-230/2015 ގެ 7 ވަނަ މާއްދާގެ "ލަސްނުކޮށް" އަށް ލަފްޒީ ހަނި މާނައެއް ދިނުމަކީ ގަވާއިދުގެ މަޤްޞަދާ ޚިލާފެވެ. (ޕެރ. 99-103)
9. ކަސްޓަމްސްގެ ބެލުމުގައި ހުރި ތަކެތީގެ ޞައްޙަކަން ބަލަންވާނީ ކަސްޓަމްސް ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތަށް (R-230/2015 ގެ 7 (ނ)، (ރ)) ތަބާވިތޯ ބަލައިގެންނެވެ؛ ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ރެކޯޑްކޮށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަނެއްގައި ބެހެއްޓުމަކީ، ފުލުހުންގެ ވަސީލަތް ރަނގަޅުވީ ކަމުގައި ވިޔަސް، ޞައްޙަކަން ގެއްލޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ސީސީޓީވީ ފުޓޭޖް ހުށަނާޅުމަކީ ހެކިތައް މުޅިން ނަފީކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ހެކީގެ ބުރަދަނަށް އަސަރުކުރާ ކަމެކެވެ. ހެކި ގަނޑުބަޑުކުރިކަމުގެ ޝައްކު ބުނެލުމަކުން އުފެދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 92-96، 104-107)
10. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ޕާރުސަލަށް މުޅިން އިންކާރުކޮށް ފޮތެއް އޯޑަރުކުރިކަމަށްވެސް ނުބުނާ ޙާލަތުގައި، ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި (މިސާލު: ބޭރުގެ ކަސްޓަމްސްއިން ހުޅުވުން) ޕާރުސަލުގެ ތެރެއަށް މަސްތުވާތަކެތި ލީ ތަން ބެލުމަކީ ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ޙަޤީޤަތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 77-81)
11. ޖަދުވަލު 1 ގެ މަސްތުވާއެއްޗެއް އެތެރެކުރުމުގެ ކުށުގެ އަދަބަކީ މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 112 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން އުމުރަށް ޖަލަށްލުމާއެކު 100,000 ރުފިޔާއާއި 10 މިލިއަނާ ދެމެދުގެ ޖޫރިމަނާއެވެ؛ ޝަޚްޞު އޮޅުވާލުން (ޖުނަޙްގެ 1 ވަނަ ދަރަޖަ) ގެ އަސާސީ އަދަބަކީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1002 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން 4 މަހާއި 24 ދުވަސް ޖަލަށްލުމެވެ؛ ބަންދުގައި ހޭދަކުރި މުއްދަތު އުނިކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 118-121)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 312 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ގެ (i) އާއި (2) ގެ (i)، (ނ) ގެ (2)؛ 1002 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/17 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 112 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ނ)؛ 151-153 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (3)، 145 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، 147 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 165 ވަނަ މާއްދާ، 199 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާ
• ގަވާއިދު ނަންބަރު R-230/2015 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ މައްސަލަތަކުގައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ހިފެހެއްޓޭ އެއްޗެއްސާމެދު ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 7 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ނ)، (ރ)؛ 8 ވަނަ މާއްދާ؛ 9 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2021-SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• 2018/SC-A/31
• 2021/SC-A/83 (މުޙައްމަދު ނިޔާޒު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)