ޢުމަރު މޫސާ ވ. ޢަލީ ދާއޫދު

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ނ. ކެނދިކުޅުދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 4/D3C/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޚުލާޞާ ބަޔާނާއެކު ހުށަހެޅި، ދެ ފަރާތުގެ ނުސްޚާތަކުގައި ތަފާތު ހުރި ލިޔުމުން އޮތް އެއްބަސްވުމެއް ދަށުކޯޓުން ބަލައިނުގަތުމަކީ ކިތާބީ ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ އުޞޫލުތަކާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯއާއި، ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރި ގޮތް ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 1 އަދި 5 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ) ގައި ބަޔާންކުރާ ކިތާބީ މުސްތަނަދުތަކުގެ ބުރަދަނާ ބެހޭ އުޞޫލަކީ ކިތާބީ ހެއްކަށް ބުރަދަން ދިނުމުގައި ޢަމަލުކުރާ ޢާންމު އުޞޫލެކެވެ؛ އޭގެ ސަބަބުން ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ކޮންމެ ކިތާބީ ހެއްކެއް ބަލައިގަނެ ބުރަދަން ދިނުން ޝަރީޢަތަށް ލާޒިމުވާ ކަމަށް ކޯޓު ނުބަލާފައެވެ. (ޕެރ. 18-19، 26-27)
2. ޚުލާޞާ ބަޔާނަކީ ހެކި ހުށަހަޅައި ނިމުމަށްފަހު މުޅި މައްސަލަ ޚުލާޞާކޮށް ވާހަކަދެއްކުމަށް ޚަޞްމުންނަށް ލިބޭ އެންމެ ފަހު ފުރުޞަތެވެ؛ ޚުލާޞާ ބަޔާނަށްފަހު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދެވެނީ ނާދިރު ޙާލަތެއްގައެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 102 މަޢާނާ މުޙައްމަދު ވ އިބްރާހީމް މުޢިއްޒު). (ޕެރ. 21-23)
3. އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ނިމުމަށްފަހު އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ، (1) ދަށު މަރުޙަލާގައި އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްގެން ވެސް ނުލިބުން (Non-availability)، (2) މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް އެކަށީގެންވާ ނުފޫޒެއް ފޯރުވުން (Relevance)، އަދި (3) ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދުން (Credibility) ފުރިހަމަވާނަމައެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/20 އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ ސީގޭޓް). (ޕެރ. 24-25)
4. ޚުލާޞާ ބަޔާނާއެކު ހުށަހަޅާ ލިޔުމެއް އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްގެން ކުރިން ނުލިބުނުކަން ބަޔާންކޮށްދީފައި ނުވާއިރު، އަދި ދެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ނުސްޚާތަކުގައި ބޮޑެތި ތަފާތުތައް ހުރެ އަސްލު ހުށަނާޅާތީ ޞައްޙަކަމާމެދު ފާޅުކަން ބޮޑުކޮށް ސުވާލު އުފެދޭނަމަ، އެ ލިޔުން ބަލައިނުގަތުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 26.6، 27)
5. ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމުގެ ވަކި ބިންގާއެއް (ގެއްލުން ސާބިތުނުވުން) އިސްތިއުނާފުގައި ތަޢުނުކޮށްފައި ނުވާނަމަ، އެހެން ނުކުތާއެއް ގޯސްކަމަށް ކަނޑައެޅުނަސް މައްސަލައިގެ ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. (ޕެރ. 28)
6. ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 1 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހެކިވެރިޔަކު ޝަރީޢަތަށް ދޭ ކޮންމެ ބަޔާނަކީ ހެއްކެވެ؛ 5 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުން ނުވަތަ ޤާނޫނުން ލިޔުމެއް ލާޒިމުކުރާ ކަމެއްގައި ހެއްކަކީ އެ ލިޔުމެވެ، ނަމަވެސް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޢުޛުރަކާހުރެ ލިޔުން ނެތްނަމަ އެހެން ހެކި ޤަބޫލުކުރެވޭނެއެވެ. ދަށުކޯޓުން ހެކިބަސް ނަގައި މަދަނީ މިންގަނޑުން ވަޒަންކޮށް ނިންމާފައިވާނަމަ، މި މާއްދާތަކާ ޚިލާފުވިކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 30، 32-33)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 1 އަދި 5 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާ (ފުޓްނޯޓު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 102 (މަޢާނާ މުޙައްމަދު ވ އިބްރާހީމް މުޢިއްޒު އަދި އިތުރު 4 ފަރާތް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 50 (ޙަސަން ޢަލީމަނިކު ވ އަޙްމަދު ޖަނާޙު) އަދި 2014/SC-A/43 (ގަލޭފާ މުޙައްމަދު ވ އާދަމް ޙަލީމް) — ދަށުކޯޓުން ހަވާލާދީފައި