އަޙްމަދު ރަމީޒް އަދި އިތުރު 40 ފަރާތެއް ވ. މާކުރަތު ކޯޕަރޭޓިވް ސޮސައިޓީ

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު، ރ. މާކުރަތު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ޙުކުމް (21/E9C/2018) ޤާއިމް

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ރ. މާކުރަތު އޮފީސް / މާކުރަތު އިރުމަތީ އަވަށުގެ ނަމުގައި 2002 ވަނަ އަހަރު ރަޖިސްޓްރީކުރި ބިމާއި ގެސްޓްހައުސް ޢިމާރާތުގެ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން މާކުރަތު ކޯޕަރޭޓިވް ސޮސައިޓީއަށް (އިރުމަތީ އަވަށު ރައްޔިތުންނަށް) ލިބިގެންވޭތޯ، އަދި ފުރަތަމަ ރަޖިސްޓްރީ ބާޠިލުކޮށް މާކުރަތު ކައުންސިލްގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓްރީ ހެދުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާ ޚިލާފު ޢަމަލެއްތޯ؛ އަދި ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެ ބިން ކައުންސިލަށް ބަދަލުވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އިން ލިބިދޭ ރައްކާތެރިކަމާއި ބަދަލު ދިނުމުގެ ލާޒިމު އުފެދެނީ މީހެއްގެ މުދަލެއް އެ މީހެއްގެ ރުހުމެއް ނެތި ދައުލަތަށް ނަގާ ޙާލަތުގައެވެ؛ އެ ޙާލަތުގައި މުދާ ނެގޭނީ (1) ޢާންމު މަންފާއަށްޓަކައި، (2) ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތެއްގެ މަތިން، (3) ކޯޓުގެ ޙުކުމަކުން، ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ ޢަދުލުވެރި ބަދަލު ދިނުމަށްފަހުގައެވެ. (ޕެރ. 30، 32، 42)
2. މުދަލާއި މިލްކުވެރިކަމަކީ ތަފާތު ދެ މަފްހޫމެކެވެ؛ މިލްކުވެރިކަމުގެ އެކި ދަރަޖަތައް (ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން/title، އަތުގެވެރިކަން، ކުއްޔަށް ލިބިފައިވުން، ހަވާލުކޮށްފައިވުން، ބޭނުންކުރުމުގެ ޙައްޤު، މަންފާ ހޯދުމުގެ ހުއްދަ) ހުރެއެވެ؛ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަމުގެ ދަށުން ދީފައިވާ ޙައްޤުތަކަކީ އެ ހުއްދައިގެ ހުދޫދުގެ ތެރޭގައި ދެމިއޮންނަ ޙައްޤުތަކެއް ކަމުން، އެ ހުދޫދުގެ ބޭރުން ހަވާލުވެރިޔާއަށް ޙައްޤެއް ނަގުލެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 31، 37)
3. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ޢަދުލުވެރި ބަދަލު ދިނުމަށްފަހު މުދާ ނެގުމުގެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިދެނީ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން (title) ލިބިފައިވާ ފަރާތަށް އެކަންޏެވެ؛ ބިމުގެ މައްޗަށް އޮންނަ އެހެން ބާވަތްތަކުގެ ޙައްޤުތަކަށް އުނިކަން ލިބިއްޖެނަމަ، އެ ގެއްލުން ހޯދަންވާނީ އެ ޙައްޤު ލިބިދިން މުޢާމަލާތާ ގުޅުވައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 43)
4. ޤާނޫނީގޮތުން މުދަލެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބިދެވޭނީ (އެކަކަށް ނުވަތަ ގިނަ) އިންސާނަކަށް (natural person) ނުވަތަ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަކަށް (legal person) އެވެ؛ އަމިއްލަ ފަރާތަކަށް މިލްކުވެރިކަން ދޭނަމަ، ޙައްޤުތަކާއި ޒިންމާތައް އުފުލާ ފަރާތްތައް ސާފުކޮށް ކަނޑައެޅިފައި އޮންނަންޖެހޭނެއެވެ؛ ޤާނޫނީ ޝަޚްޞަކަށް ނުވާ، ކޮބައިކަން ނޭނގޭ "އަވަށެއް" ނުވަތަ ބަޔަކަށް ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ނުލިބޭނެއެވެ؛ ރަޖިސްޓްރީގައި ލިޔަންވާނީ ކޮންމެ މިލްކުވެރިއަކު ކާކުކަމާއި ކޮންމެ މީހެއްގެ ހިއްސާގެ މިންވަރު އެނގޭ ގޮތަށެވެ. (ޕެރ. 38.7، 38.8، 59، ފުޓްނޯޓް 46)
5. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބިމުގެ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވެވޭނީ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މުޢާމަލާތްތަކުގެ (ވިއްކުން، ހިބަ، ތަރިކަ ފަދަ) ތެރެއިން، ކޯޓު މެދުވެރިކޮށް ކަމާބެހޭ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކޮށްގެން އެކަންޏެވެ؛ ކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށް ހަދާ ޕަވަރ އޮފް އެޓަރނީއެއްގައި ބަޔާންކުރުމަކުން ނުވަތަ ރަޖިސްޓްރީއާ ގުޅޭ ޚުޞޫމާތެއްގެ ތެރެއިން، ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑުގެ ބޭރުން މިލްކުވެރިކަން ބަދަލެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 38.3، 38.5، 59)
6. މުދަލެއްގެ މައްޗަށް އަތުގެވެރިކަން ކިތަންމެ ދިގު މުއްދަތަކަށް އޮތަސް، ނުވަތަ ބިމާއި ޢިމާރާތުން މަންފާ ހޯދުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިފައި އޮތަސް، އެއީ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ލިބިގެންވާކަން ދަލާލަތުކޮށްދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ މީހަކަށް އޮތް ޙައްޤަށްވުރެ މަތީ ޙައްޤެއް އެހެން މީހަކަށް ނަގުލު ނުކުރެވޭނެއެވެ (ޙައްވާ މުޙައްމަދު ވ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލް). (ޕެރ. 38.6، 58، 61)
7. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނަށް (1/2002) ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން (23 މެއި 2003)، ޒަމާނުއްސުރެ އަމިއްލަ ބިން ފިޔަވައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ބިމަކީ ބަންޑާރަ ނުވަތަ ދައުލަތުގެ ބިމެވެ؛ ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުތަކުގެ ދަށުން ވަކި ބޭނުންތަކަށް ދޫކުރި ބިންތަކެވެ. "ސަރުކާރުގެ އެކި ފަރާތްތަކަށް ދޫކުރެވޭ ބިމުގެ ރަޖިސްޓްރީ" ގައި ސަރުކާރުގެ އޮފީހަކާއެކު އަވަށެއްގެ ނަން ލިޔެފައި އޮތުމަކީ އެ އަވަށުގެ ރައްޔިތުންނަށް މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤެއް އުފަންކުރާ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 35، 38.8، 39.4)
8. ބިމުގެ ރަޖިސްޓްރީއަކީ ޤާނޫނުން ލާޒިމުކުރާ ލިޔުމެއް ކަމުން، ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ސާބިތުކުރުމުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ހެއްކެވެ؛ ނަމަވެސް އެ މާއްދާއަކީ އެ ލިޔުން ވުޖޫދުވި ގޮތް ބެލުމަށް ހުރަހެއް ނޫނެވެ؛ ޤާނޫނު ހިމާޔަތްކޮށްދޭނީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ހިނގާ މުޢާމަލާތްތަކެވެ (ޒީނަތު ޙަސަން ވ. އައްޑޫ ސިޓީ ކައުންސިލް). ހެކި ވަޒަންކުރުމުގައި ފަރާތެއް އަމިއްލައަށް އުފައްދައިގެން ހުށަހަޅާ ލިޔުމާއި ރަސްމީ ލިޔުމާ ދެމެދު ބުރަދަން ތަފާތުވެއެވެ. (ޕެރ. 55–57، ފުޓްނޯޓް 44)
9. ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށިއިރު ރަށު އޮފީސްތަކާއި ސަރުކާރުގެ އިދާރާތަކުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ހުރި ރައްޔިތުންގެ ތަންތަނާއި ތަކެތި ރަށު ކައުންސިލް އުފެދުމާއެކު ކައުންސިލްގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ބަދަލުވެއެވެ؛ ރައްޔިތުންގެ މަންފާއަށްޓަކައި ރަށު އޮފީހާ ހަވާލުކުރި ބިމެއްގެ ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަން ކައުންސިލަށް ލިބޭއިރު، ކައުންސިލްގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓްރީ ހެދުމުގައި ލަސްވުމަކީ އެ މިލްކުވެރިކަމަށް އުނިކަން ގެނުވާ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ހަމަ އެފަދައިން، ޝަރީޢަތުން މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކޮށްފައިވާ ބިމެއްގެ ރަޖިސްޓްރީ ބަދަލުކުރުމުގައި ލަސްވުމުން މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤު ނެތިނުދެއެވެ. (ޕެރ. 48–50، ފުޓްނޯޓް 57)
10. އިދާރީ ފިޔަވަޅަކުން މީހެއްގެ ނުވަތަ މުޖްތަމަޢުގެ ޙައްޤަކަށް އުނިކަން ލިބިއްޖެނަމަ، ސީދާ އަސަރުކުރާ ފަރާތްތަކުން އެކަން ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާއިން ކަށަވަރުކޮށްދޭ ޙައްޤެކެވެ؛ އެއީ އެގްޒެކެޓިވް ނިންމުމެއް ނުވަތަ ޤާނޫނު ތަންފީޒުކުރުމުގެ ފިޔަވަޅެއް ކަމުގައިވިޔަސް، އެކަން ބެލުމުގެ ބާރު ކޯޓުތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ (ޑރ. މުޙައްމަދު ޖަމީލް އަޙްމަދު ވ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް). (ޕެރ. 51)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން ހިންގުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 139 ވަނަ މާއްދާ (އަދި 136 ވަނަ މާއްދާ ފުޓްނޯޓް 56 ގައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) – ޢަމަލުކުރަން ފެށި ތާރީޚް
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 76/24 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ އަދި 5 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގަވާއިދު 2020 ގެ 61 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ތަދައްޚުލްވުން)
• ސްޓްރާޑާ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ނޭޝަނަލް ޕްލޭނިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ [2024] SC 17 (2022/SC-A/31)
• ޙައްވާ މުޙައްމަދު ވ. ހދ. ފޮނަދޫ ކައުންސިލް އަދި ޙުސައިން މުޙައްމަދު [2023] SC 10 (2022/SC-A/06)
• ޒީނަތު ޙަސަން ވ. އައްޑޫ ސިޓީ ކައުންސިލް (2020/SC-A/80)
• ޑރ. މުޙައްމަދު ޖަމީލް އަޙްމަދު ވ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް [2021] SC 72 (2019/SC-C/37)