ދިވެހި ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް އެނިމަލް ވެލްފެއަރ) ވ. އިމްޕެކްސް ފިޝަރީޒް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމާއި ސިވިލް ކޯޓުގެ ވަގުތީ އަމުރު ބާޠިލު (އިއްތިފާޤުން)

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 243ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމުގައި ވަގުތީ އަމުރުތަކާބެހޭ ޢާންމު އުޞޫލީ ޝަރުޠުތައް (ނެކްސްބިޒް ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރުޠުތައް) ފުރިހަމަވާން ޖެހޭތޯއާއި، ކުއްޔަށް ދީފައިވާ ރަށެއްގެ އެއްބަސްވުން ދައުލަތުން ބާޠިލުކުރުމާ ގުޅިގެން ސިވިލް ކޯޓުން ނެރި ވަގުތީ އަމުރަށް ހައިކޯޓުން ތާއީދުކުރީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ ފަރުވާގެ އަމުރެއް ނެރުމަކީ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިފައިވާ އިޚްތިޔާރީ ބާރެއް ކަމަށާއި، އެއީ ކޮންމެ ޙާލަތެއްގައި ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 24)
2. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 243ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން މައުޟޫޢީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެވޭނީ، މައްސަލައަކީ އަވަހަށް ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ މައްސަލައަކަށްވުން ނުވަތަ ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމަކީ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމަކަށްވުން، މި 2 ޙާލަތުގައެވެ. (ޕެރ. 25)
3. ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން އިސްތިޤުރާރުކޮށްފައިވާ ޝަރުޠުތަކަކީ: އެދޭ ފަރާތަށް އެފަދަ އަމުރަކަށް އެދުމުގެ ސިފަ ޤާނޫނީ ގޮތުން ލިބިގެންވުން؛ އެ ފަރާތަށް ޤާނޫނީ ޙިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަރުކަޒެއް އޮތުމުގެ އިޙްތިމާލު ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ޤާއިމުވުން؛ އަދި އަމުރަކާ ނުލައި މައުޟޫޢީ ދަޢުވާ ލަސްވެގެން ހިނގައްޖެނަމަ ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމެއް ނުވަތަ ނުރައްކަލެއް އޮތުމެވެ. (ޕެރ. 26)
4. ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދެނީ މައުޟޫޢީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ނުވަތަ ފަހުން ކަމުގައި ވިޔަސް މުރާފަޢާތުގެ ޝަކްލީ އަދި އިޖުރާއީ ކަންކަން ފުރިހަމަވާންޖެހޭނެ ކަމަށާއި، ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ނެރޭ އަމުރުގައި އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ އުޞޫލީ ހަމަތަކަށް އިތުރަށް ބަލައި ޔަޤީންކުރަން ޖެހޭއިރު، ދަޢުވާގެ ކުރިން އެދުމަކީ ވަގުތީ އަމުރުގެ ޢާންމު އުޞޫލުތައް ތަޖާހުލުކޮށް އެއްފަރާތްކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 27)
5. އަވަހަށް ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭ މައްސަލައެއްތޯ ބަލަނީ، ވަގުތީ އަމުރަކާ ނުލައި މައުޟޫޢީ މައްސަލަ ލަސްވެގެން ހިނގައްޖެނަމަ ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ އަދި އިޢާދަ ނުކުރެވޭ ނުރައްކަލަކާ ނުވަތަ ގެއްލުމަކާ އެދޭ ފަރާތް ކުރިމަތިލާންޖެހޭތޯ ބަލައިގެންނެވެ؛ އަދި އެ ގެއްލުމަކީ ފައިސާއިން ނުވަތަ މިސްލީ ބަދަލެއް ދެވިދާނެ ގެއްލުމެއް ނޫންކަން ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެއްކާއެކު ބަޔާންކޮށްދިނުމަކީ އެދޭ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެވެ. އެކަށީގެންވާ ބަދަލު ނުދެވޭނެކަން ސާބިތު ނުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާގެ ކުރިން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެވިދާނެކަމަށް ޤަބޫލެއް ނުކުރެވެއެވެ. (ޕެރ. 28-31)
6. ދަޢުވާގެ ކުރިން އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ވަގުތީ ފިޔަވަޅެއް އަޅަންޖެހޭތޯ ބަލަނީ މައްސަލައިގެ ވަށައިގެންވާ ޙާލަތްތަކާއި ވަޤާއިޢުތަކާއި ކަމާބެހޭ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ އަލީގައި ފުރަތަމަ ނަޒަރުގެ (prima facie) މިންގަނޑުންނެވެ؛ އަމުރު ނެރުމުގެ ޟަރޫރަތްތެރިކަން ކޯޓަށް ހާމަކޮށްދިނުމުގެ ޒިންމާ އޮންނަނީ އެދޭ ފަރާތުގައެވެ. (ޕެރ. 32)
7. މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަރުކަޒެއް އޮތުމުގެ އިޙްތިމާލު ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ޤާއިމުވާނީ އެ ޙައްޤު ޙިމާޔަތްކުރާ ޤާނޫނީ ޤާއިދާއެއް އޮވެ، ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންވަރުގެ ކާފީ ވަޤާއިޢު ހުށަހެޅިގެންނެވެ؛ އެއްބަސްވުމުގެ ޝަރުޠާ ޚިލާފުވާކަމަށް ބުނެ ބާޠިލުކުރި ޙާލަތެއްގައި އެ ޙައްޤު ޤާއިމުވާނީ އެދޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރަމުންދާކަން ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންވަރުގެ ހެކި ހުރެގެންނެވެ. (ޕެރ. 33)
8. ވަގުތީ ފަރުވާއަށް އެދި ކޯޓަށް އަންނަ ފަރާތަކީ ސާފު އަތަކައިގެން އަންނަ ފަރާތަކަށް ވާންޖެހޭނެ ކަމަށާއި، އެއްބަސްވުމެއް ބާޠިލުކުރުމާ ގުޅޭ މައްސަލައެއްގައި އެކަން ނިންމޭނީ އެދޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ ޒިންމާތަކާއި ޝަރުޠުތަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރަމުންދާކަން ސާފުވެގެންނެވެ؛ މި މައްސަލައިގައި އެއްބަސްވުމުގެ އަސާސީ މަޤްޞަދު (ވެލިއު އެޑިޝަން) 15 އަހަރު ވީއިރުވެސް ފަށާފައި ނުވާތީ ވަގުތީ އަމުރު ނެރުނީ ރަނގަޅަށް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 34-39)
9. ފަނޑިޔާރު ޢަލީ ރަޝީދު ޙުސައިން (ނަތީޖާއަށް އެއްބަސްވެ، ތަފާތު ސަބަބުން): 243ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާގެ ކުރިން ނެރޭ ވަގުތީ އަމުރުގައި ބަލަންޖެހޭނީ ޤާނޫނުގައިވާ 2 ޝަރުޠު ފުރިހަމަވޭތޯ ކަމަށާއި، ޤާނޫނުގައި ނުބުނާ އިތުރު ކަމަކަށް ބަލަން ނުޖެހޭނެއެވެ؛ މި މައްސަލައިގައި އަވަހަށް ހުއްޓުވަންޖެހޭ ލިބިފައިވާ ނުވަތަ ލިބެމުންދާ ގެއްލުމެއްވެސް، އިންޞާފަށްޓަކައި ކޮންމެހެން އަމުރު ނެރެންޖެހޭ ޙާލަތެއްވެސް ނުވާތީ، އަމުރު ނެރުނީ 243 (ށ) ގެ ތަރަހައިން ބޭރުންނެވެ. (ޕެރ. 41-44)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 242ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1)، (2) އަދި (6)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 243ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ރ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/21 ޤަޟިއްޔާ (ވަގުތީ އަމުރުގެ ޝަރުޠުތަކަށް މިސާލެއްގެ ގޮތުން)
• ނެކްސްބިޒް ލިމިޓެޑް (އޮސްޓްރޭލިއާ) ވ. އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން (ސުޕްރީމް ކޯޓު)