މިނިސްޓްރީ އޮފް އެގްރިކަލްޗރ އެންޑް އެނިމަލް ވެލްފެއަރ (ދައުލަތް) ވ. އިމެޕެކްސް ފިޝަރީޒް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ވަގުތީ އަމުރު ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1457-CVC-2025

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން، ދައުލަތާ ދެމެދު ވެފައިވާ ރަށް ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރި ސިޓީއަށް ޢަމަލުކުރުން ފަސްކޮށް އެއްބަސްވުމަށް ޢަމަލުކުރުމަށް އަންގައި ސިވިލް ކޯޓުން ނެރުނު ވަގުތީ އަމުރު، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 243 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ޝަރުޠުތައް (އަވަހަށް ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭ މައްސަލައަކަށްވުން ނުވަތަ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވުން) ފުރިހަމަ ނުވަނީސް ނެރެފައިވާ އަމުރެއްތޯ؛ އަދި ވަގުތީ އަމުރެއްގެ އިސްތިއުނާފަކީ ކޮން އިޖުރާއަތަކުން ބަލަންޖެހޭ ކަމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ވަގުތީ އަމުރަކީ ކޯޓު އަމުރެއްކަމަށް ބެލިނަމަވެސް، އެއީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 29 ވަނަ މާއްދާގެ މާނައިގައި ފައިޞަލާކުރަނިވި ޙުކުމެއް ނޫނެވެ؛ ވަގުތީ އަމުރު އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މުއްދަތު 7 ދުވަހަށް ކުރުކޮށްފައިވަނީ އެފަދަ އިސްތިއުނާފު އަވަހަށް ނިންމަންޖެހޭތީ ކަމަށްވާތީ، ވަގުތީ އަމުރެއްގެ އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމާމެދު ގޮތް ނިންމުން 14 ދުވަހަށްވުރެ އަވަހަށް ވާންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 14، 20–21) [ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ މި ބައިގައި ތާއީދު ނުކުރައްވާ]
2. ވަގުތީ ފަރުވާގެ އަމުރަކާ ގުޅިގެން ކުރެވޭ އިސްތިއުނާފަކީ މަދަނީ މައްސަލައެއްގެ އިސްތިއުނާފެއްގެ ގޮތުގައި ބަލަންވީ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެފަދަ އިސްތިއުނާފެއްގައި އިތުރު އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތަކީ 286 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން 3 ދުވަސް ކަމަށްވާތީ، ހައިކޯޓުން ޚަޞްމުންނަށް އަންގާ އެންގުމުގައިވާ މުއްދަތުތައް ވަގުތީ އަމުރުތަކާ ގުޅޭގޮތުން ބަދަލުކޮށް ކިޔަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 17–18، 22) [ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ މި ބައިގައި ތާއީދު ނުކުރައްވާ]
3. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާއާއި 242 (ހ) އާއި 243 (ހ) އެކުގައި ކިޔުމުން، ވަގުތީ އަމުރަކަށް ބަލަމުންދާ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން، ހުށަހެޅިދާނެ މައްސަލައަކާ ގުޅިގެން (ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން)، ދަޢުވާގެ ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން، އަދި ޙުކުމްކުރުމަށްފަހު އެދެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 24)
4. ވަކިކަމެއް ކުރުމަށް ނުވަތަ ނުކުރުމަށް އަންގާ ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދޭނީ ހެކިބަސްދޭ ފަރާތުގެ ބަޔާން މެދުވެރިކޮށް ހުށަހަޅާ ހެއްކާއެކު، އަދި މުދަލުން ތަޞައްރުފުކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ އަމުރަކަށް އެދޭނީ އެފިޑެވިޓް މެދުވެރިކޮށް ހުށަހަޅާ ހެއްކާއެކުގައެވެ؛ ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުގެ ކުރިން މި އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް ހެކި ހުށަހަޅާފައިވޭތޯ ބެލުން ލާޒިމެވެ. (ޕެރ. 27)
5. ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ އަމުރަކަށް އެދުމަކީ ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުގައި ބަލަންޖެހޭ ޢާންމު އުޞޫލީ ހަމަތައް (ނެކްސްބިޒް ޤަޟިއްޔާގައިވާ ޝަރުޠުތައް ހިމެނޭ) އެއްފަރާތްކޮށްލެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ އެ ހަމަތަކަށް ބެލުން މާ ހަރުކަށިވެގެން ދެއެވެ. ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ ފަރުވާ ދިނުމަކީ އިސްތިސްނާއީ އަދި އިންތިހާއީ މަދު ޙާލަތްތަކުގައި ބޭނުންކުރާ އިޚްތިޔާރީ ބާރެކެވެ. (ޕެރ. 29–32، 41) [ޕެރ. 29–32 އަށް ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ ތާއީދު ނުކުރައްވާ]
6. އަވަހަށް ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭ މައްސަލައެއްތޯ (urgency) ވަޒަންކުރަނީ ވަގުތީ އަމުރެއް ނުނެރި އަޞްލު މައްސަލަ ލަސްވެއްޖެނަމަ އެދޭ ފަރާތަށް ތަދާރުކު ނުކުރެވޭނެ، އިޢާދަ ނުކުރެވޭނެ ނުރައްކަލަކާ ނުވަތަ ގެއްލުމަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭނެތޯ ބަލައިގެންނެވެ؛ ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމަކީ ފައިސާއިން ބަދަލުދީގެން ނުފުދޭނެ ގެއްލުމެވެ. އެދޭ ފަރާތުން ފުރިހަމަ ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމަށް ހޭދަވާ ވަގުތުގެ ލަސްވުމަކީ އިންޞާފަށް ހުރަސްއަޅާނެ ކަމެއްކަން ދައްކަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 35–36، 53، 55)
7. ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ ފަރުވާ ދިނުމަކީ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްތޯ ބަލަނީ، ވަށައިގެންވާ ޙާލަތާއި ވާޤިޢާތަކާއި ގުޅުންހުރި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކުގެ އަލީގައި ޕްރިމާ ފޭސީ މިންގަނޑުންނެވެ؛ އެ ޟަރޫރަތް ހާމަކޮށްދިނުމުގެ ޒިންމާ އޮންނަނީ އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތުގައެވެ. އަދި އަމުރު ނުނެރެފިނަމަ ކުރިމަތިވާ ބޭއިންޞާފަކީ ނެރުމުން ކުރިމަތިވާ ބޭއިންޞާފަށްވުރެ ބޮޑު ބޭއިންޞާފެއްތޯ ވަޒަން ކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 37–39، 59–60)
8. އެމެރިކަން ސިޔަނަމިޑް ޤަޟިއްޔާގައިވާ އުޞޫލުތައް (ޝަރީޢަތުން ބަލަންޖެހޭ ސީރިއަސް ސުވާލެއް އޮތުން، ފައިސާއިން ދެވޭ ބަދަލު ފުދޭތޯ، ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް، ސްޓޭޓަސް ކޯ ދެމެހެއްޓުން) ދިވެހިރާއްޖޭގައިވެސް ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުގައި ބަލަމުންދާ އުޞޫލުތަކެއްކަމަށާއި، އެއީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ނެރޭ ވަގުތީ އަމުރުތަކުގައިވެސް ބަލަންޖެހޭ ހަމަތަކެކެވެ. (ޕެރ. 40–41)
9. އެއްބަސްވުމަކުން ރަށެއްގައި ތިބުމުގެ ޙައްޤު ތަޢާޤުދީ ގޮތުން އުފެދިފައިވާނަމަ، އެ ޙައްޤު ނެތްކަމަށް އަނެއް ފަރާތުން ބުނިނަމަވެސް، ކޯޓުގެ ނިންމުމަކާ ނުލައި ޤާނޫނު އަމިއްލަ އަތްމައްޗަށް ނަގައި އެ ފަރާތް ބޭލުމަކީ ދައުލަތަށްވެސް ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 44)
10. ރަށް ހުސްކުރަން 14 ދުވަސް ދީ، އެ މުއްދަތުގައި ނުގެންދާ މުދާ ދައުލަތުގެ މުދަލަކަށް ވާނެކަމަށާއި ބަދަލު ނުދެވޭނެކަމަށް އެންގުމަކީ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާއި (ރ) ގެ އަލީގައި) ސީރިއަސް ކަމެއްކަމަށްވާތީ، މިފަދަ ޙާލަތަކީ އަވަހަށް ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ މައްސަލައެކެވެ؛ މިފަދަ ޙާލަތުގައި ސްޓޭޓަސް ކޯ ދެމެހެއްޓެން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 54، 56–58)
11. ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުގެ ކުރިން ގެއްލުން ފައިސާއިން ބަދަލު ދެވޭނެ ގެއްލުމެއްތޯ ވަޒަންކުރުމާއި، ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް ވަޒަންކުރުމަކީ ޢާންމު އަސާސެއްކަމަށް ވިޔަސް، އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން އެ ނުކުތާތަކާމެދު ޖަދަލެއް ނުއުފައްދާނަމަ، އެކަން ވަގުތީ އަމުރު ބާޠިލުކުރާނެ ސަބަބަކަށް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 48–50، 61)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 29 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 21 ވަނަ ބާބު އަދި 22 ވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 235 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 242 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 243 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 244 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 280 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 283 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ބ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 285 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 286 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 287 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 337 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އަދި (ރ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޤަވާޢިދު 2011 ގެ 44 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 02/2022-SCPD ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަން (09 މާރިޗު 2022)
• ނެކްސްބިޒް ލިމިޓެޑް (އޮސްޓްރޭލިޔާ) ވ. އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން (2012) SC A 21
• ރިޖިވްވުޑް ހޮޓެލްސް އެންޑް ސުއިޓްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު ޞަދީފް (2021) SC A 43
• ޕްރިމިއަރ ޕްރޮޕަރޓީ މެނޭޖަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް މަނިކު (2018) HC-A 305
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/HC-A/352 (އެސެޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޢަބްދުﷲ ޒުހުރީ) [ޙުކުމުގައި 2023/HC-A/352 ވެސް ލިޔެވިފައި]
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/23 (އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިޔާ ބަރްހާދް ވ. ސަލްޓަންސް އޮފް ދަ ސީސް މެރިން ޓެކްސީ) - ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީގެ ރައުޔު
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/49 (ދީބާޖާ އިންވެސްޓްމަންޓް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް) - ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީގެ ރައުޔު
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/29 (އޭ.އޭ.އޭ އެންޑް ޓްރޭޑިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް) - ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީގެ ރައުޔު
• American Cyanamid Co v Ethicon Ltd [1975] UKHL 1
• Sivaperuman v Heah Seok Yeong Realty Sdn Bhd [1979] 1 MLJ 150
• އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާއިދު (CPR) 25.2(4)