ޣާލިބު ސަލީމް ވ. މުޙައްމަދު ސިނާން

ނަތީޖާ: މުޙައްމަދު ސިނާން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުކަމުން ވަކިވެއްޖެކަމަށް ކަނޑައެޅި (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1))

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ހިތަދޫ ކޯޓުގެ ޙުކުމަކުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރު މުޙައްމަދު ސިނާންގެ މައްޗަށް ސާބިތު ދަރަންޏެއް އޮތްތޯއާއި، އެ ދަރަނި ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް (މަހުން މަހަށް) އަދާކޮށްފައިވޭތޯ، އަދި އެކަމުގެ ސަބަބުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1) ގެ ދަށުން އޭނާގެ މެންބަރުކަން ގެއްލިފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ މާއްދާއެއް ދެނެގަތުމަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ރުޖޫޢަވާންޖެހޭނީ އެ މާއްދާގެ އިބާރާތަށެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީ ލިޔުނު ފަރާތްތަކުގެ މަޤްޞަދަށް ބަލަންޖެހެނީ އިބާރާތް އެއް މާނައަށްވުރެ ގިނަ ގޮތަކަށް މާނަކުރެވޭނަމަ ނުވަތަ އޮޅުމެއް އަރާނަމައެވެ. ލަފުޒެއް ޤާނޫނުއަސާސީގައި މާނަކޮށްދީފައި ނެތުމަކީ ހަމައެކަނި ސަބަބެއް ނޫން؛ އޮޅުން އަރާ ގޮތެއް ނުވަތަ ތަފާތު މާނަތައް ދައްކައިދޭން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 14–15)
2. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1) ގައިވާ 'ސާބިތު ދަރަނި' އަކީ 'ޖަޖްމަންޓް ޑެޓް' އެވެ. އެއީ 'އަންޑިސްޗާޖްޑް އިންސޯލްވަންޓް' ނުވަތަ ބަނގުރޫޓުވުމާ ބެހޭ ދަރަންޏަކަށް ހަނި ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ އެ މާއްދާގެ މަޤްޞަދަކީ އިފްލާސްވާ މީހުން ކަމުގައިވާނަމަ އެ އަކުރުގައި އެގޮތަށް ލިޔެފައި އޮންނާނެއެވެ. (ޕެރ. 16)
3. ސާބިތު ދަރަންޏަކީ ކޯޓުގެ ޙުކުމެއްގެ ދަށުން އެއް ފަރާތުން އަނެއް ފަރާތަށް ދެއްކުން ލާޒިމުވާ ކޮންމެ ފައިސާއެކެވެ (އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން ވ. ޙަސަން މޫސާ [2021] SC 36). ދަރަންޏަކާ ރަހުނެއް ހިމެނުމާއި ނުހިމެނުމަކީ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1) ގެ ބޭނުމަށް ތަފާތެއް ނުކުރާ ކަމެކެވެ (އިލްޔާސް އަޙްމަދު ވ. ޙަސަން ޝިޔާމް [2024] SC 16). އެހެންކަމުން، ފައިނޭންސިންގ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކުރާ ޙުކުމަކުން ސާބިތުވާ ދަރަންޏަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ސާބިތު ދަރަންޏެކެވެ. (ޕެރ. 23–25)
4. ކޯޓަކުން ނިންމާ ނިންމުމަކަށް ޢަމަލުކުރުން އެ ކޯޓަކުން ނުވަތަ އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ފަސްނުކުރާހާ ހިނދަކު އެ ނިންމުމަކީ އެންމެން ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމު ނިންމުމެކެވެ؛ އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅުމުންވެސް ޙުކުމުގެ ޤާނޫނީ ނަތީޖާ ނުވަތަ ތަންފީޛު ފަސްނުވެއެވެ. އިސްތިއުނާފު ނުކޮށް އިސްތިއުނާފީ މުއްދަތު ފަހަނައަޅާ، އަދި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 124 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބާޠިލުކުރުމަށް ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމަށް ހުށަނާޅާ ދޫކޮށްލާފައިވާ ޣައިރުޙާޟިރުގައި ކުރި ޙުކުމަކީ ނިހާއީ ނޫން ޙުކުމެއް ކަމަށް 74 ވަނަ މާއްދާގެ މައްސަލައެއްގައި ދައްކާ ހުށަހެޅުމަކަށް ބުރަދަނެއް ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 19، 34)
5. ޣައިރުޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢު ހުށަހަޅަން ލިބޭ މުއްދަތުގައި ދިފާޢު ހުށަނާޅައިފިނަމަ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުން ފަހިކޮށްދޭ އިޖުރާއަތެކެވެ. ދިފާޢުގެ މުއްދަތު ހަމަވުމަށްފަހު ޤާނޫނީ ވަކީލު މައްސަލައިން ތަނާޒުލުވީ މުވައްކިލަށް ނޭނގި ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ ޙުކުމް ޢަމަލުކުރުމުން ސަލާމަތްވެވޭނެ ޤާނޫނީ ބުރަދަނެއް ދެވޭ ހުށަހެޅުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 21–22)
6. ޙުކުމުގައި ސާބިތުވި ދަރަނި ނުދައްކައިފިނަމަ ރަހުނު ތަންފީޛުކުރުމުގެ ބާރު އަރަނިވެރިޔާއަށް ދީފައިވުމުން، ސާބިތު ދަރަންޏަކީ ރަހުނު ތަންފީޛުކުރުމަށްފަހު ކަނޑައެޅޭ ނަތީޖާއަކަށް ނުވެއެވެ. ރަހުނަކީ ސެކިއުރިޓީއެއް ކަމުން، ރަހުނެއް އޮތުމަކީ ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ދަރަނި އަދާކުރެވޭކަން ދައްކައިދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 32–33)
7. ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމެއްގެ ބާރު ޙުކުމްކުރާ ހިސާބުން ދެމިއޮންނާނެއެވެ. ޤާނޫނު ނޭނގުމަކީ ހުއްޖަތެއް ނޫނެވެ، އަދި އަމިއްލަ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން މެދުވެރިވާ ޙަޤީޤަތް ނޭނގުމަކީ ޒިންމާއިން ސަލާމަތްވެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެހެންކަމުން ޙުކުމްކުރިކަން ނޭނގޭ، ޙުކުމް ނުލިބޭ ނުވަތަ ނުކިޔާ ކަމަށް ބުނުމަކަށް ބުރަދަނެއް ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 36)
8. ވަކި މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ މަހަކު އެ މަހަކަށް ޖެހޭ މިންވަރަށްވުރެ މަދުނޫން ޢަދަދެއް ދައްކަމުން ގޮސް ފައިސާ ދައްކައި ނިންމުމަށް ކުރާ ޙުކުމެއްގައި ޖުމްލަ މުއްދަތަކީ އެންމެ ފަހު ތާރީޚެވެ؛ ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ދެއްކީ ކަމަށް ބެލެވޭނީ މަހުން މަހަށް ދައްކަމުން ގެންދާނަމައެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 367 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ތަންފީޛީ އިޖުރާއަތު ފެށޭނީ ޙުކުމުގެ މުއްދަތުގައި ދަރަނިވެރިޔާ އަމިއްލައަށް ޙުކުމް ފުރިހަމަ ނުކޮށްފިނަމައެވެ. ތަންފީޛީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށްފަހު ފަސްވެފައިވާ މަސްމަހުގެ ފައިސާ އެއްކޮށް ދެއްކުމާއި ޖުމްލަ މުއްދަތު ހަމަވުމުގެ ކުރިން ހުރިހާ ފައިސާ ދެއްކުމަކީ ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް ދަރަނި އަދާކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 39–42)
9. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރަކު ސާބިތު ދަރަންޏެއް ޙުކުމާ އެއްގޮތަށް އަދާނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައި ސަރީޙަ ބަހުން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުން އެ މެންބަރު މެންބަރުކަމުން ވަކިވުމެވެ. (ޕެރ. 43–44)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 74 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 145 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 10 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 77 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ ދިހަވަނަ ބާބު، 79، 112، 124، 280، 281، 283 ވަނަ މާއްދާތަކާއި 367 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2019/5 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ފަންނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 39 ވަނަ މާއްދާ
• އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން ވ. ޙަސަން މޫސާ [2021] SC 36 (2021/SC-E/02)، ޕެރ. 17
• އިލްޔާސް އަޙްމަދު ވ. ޙަސަން ޝިޔާމް އަދި އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން [2024] SC 16 (2024/SC-E/03)، ޕެރ. 18–24، 36
• މުޙައްމަދު ޙަލީމް އާއި އަސްޢަދު ޝަރީފް ވ. ޔައުޤޫބު ޢަބްދުﷲ (2020/SC-C/78، 2020/SC-C/79)، ޕެރ. 56
• ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 161 ވަނަ މާއްދާ ([2024] SC 16 ގެ ޕެރ. 36 ގައި ހަވާލާދީފައިވާ ގޮތަށް)