ޢަލީ ޙުސައިން ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)

ނަތީޖާ: ދުސްތޫރީ މައްސަލަ ބާޠިލު؛ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 (ބ) އަށް ގެނައި އިޞްލާޙު ބާޠިލުކުރެވޭނެ ހަމައެއް ނެތް، އަދި އެ އިޞްލާޙު 20 ވަނަ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ މައްޗަށް ނުހިނގާނެ ކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެ އަސާސެއް ނެތް (އަޣުލަބިއްޔަތުން)؛ ދައުލަތުގެ އިޖުރާއީ އިއުތިރާޒު ބާޠިލު، ވަގުތީ އަމުރުތައް ނުނެރެ

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤާނޫނު ނަންބަރު 25/2024 (ޤާނޫނުއަސާސީއަށް 6 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނު) އިން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާއަށް (ބ) ގެ ގޮތުގައި އިތުރުކުރި އެންޓި ޑިފެކްޝަން އިޞްލާޙަކީ އަސާސީ އޮނިގަނޑުގެ ޤާޢިދާއާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 4، 5، 8، 26، 27، 75، 90 ވަނަ މާއްދާތަކާ ޚިލާފުވާތީ ބާޠިލު އިޞްލާޙެއްތޯ، 262 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރިފަރެންޑަމެއް ބޭއްވުން ލާޒިމުވިތޯ، އަދި އެ އިޞްލާޙު މިހާރު އިންތިޚާބުވެފައިވާ 20 ވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ މައްޗަށް ހިނގާނެތޯ؛ އަދި ޤާނޫނުއަސާސީ އިޞްލާޙެއް މައުޟޫޢީ ގޮތުން ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ލިބިގެންވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީއަށް އިޞްލާޙު ގެނައުމަށް ފާސްކުރާ ޤާނޫނުތަކާ ގުޅޭ މައްސަލައެއް މައުޟޫޢީ ގޮތުން ނުބެލޭނެކަމަށް، ނުވަތަ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ބެލޭނީ އިޞްލާޙުގެ އިޖުރާއީ ޞައްޙަކަން އެކަންޏެވެ ކަމަށް ބުނާ އެއްވެސް މާއްދާއެއް ޤާނޫނުއަސާސީގައި ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގައި ނެތެވެ. 274 ވަނަ މާއްދާގައިވާ "ދުސްތޫރީ މައްސަލަ" ގެ މާނައިގައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ މާއްދާއެއް މާނަކުރުން ހިމެނޭތީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދުސްތޫރީ ނިޒާމު ޤާނޫނުއަސާސީގެ ސިޔާދަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާތީ، އެފަދަ މައްސަލައެއް ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ގޮތުން ބަލާ ބެލުމަކަށް ނުވާނެއެވެ. (ޕެރ. 28–29)
2. ޤާނޫނުއަސާސީގެ މާއްދާއަކަށް ގެންނަ އިޞްލާޙަކީ ދުސްތޫރީ އަސާސަކާ ޚިލާފު އިޞްލާޙެއްކަން ސާފުވާނީ ދެފަރާތުގެ ޤާނޫނީ ޖަދަލު މައުޟޫޢީ ގޮތުން އަޑުއެހުމުންނެވެ. މައުޟޫޢީ އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި އެފަދަ މައްސަލައެއް ނުބެލޭނެކަމަށް ނިންމައިފިނަމަ ދުސްތޫރީ އިޚްތިޞާޞް ހަނިވެ، ޗެކް އެންޑް ބެލެންސްގެ ނިޒާމު ގެއްލިދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 11 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ސިފަތައް ލިބިގެންވާ، ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ މައްސަލައެކެވެ. މުޙައްމަދު ޙަލީމް ވ. ޔައުޤޫބު ޢަބްދުﷲ ޤަޟިއްޔާގައި ބަޔާންކުރި ކަންކަމުގެ މާނައަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭ ދުސްތޫރީ މައްސަލަތައް މައުޟޫޢީ އަޑުއެހުމަކާ ނުލައި ބާޠިލުކުރުން ލާޒިމުވުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 20، 30–32)
3. ދުސްތޫރީ ހުސްކަމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ވަކި ފަރާތަކާ ހަވާލުކުރެވިފައިވާ ދައުލަތުގެ މަސްއޫލިއްޔަތެއް އަދާކުރާނެ ފަރާތެއް ނެތް ގޮތަށް މެދުވެރިވާ ޙާލަތެވެ. ދުސްތޫރީ ނިޒާމުން ބޭރުވުމަކީ އެއްވެސް ސަބަބަކާ ހުރެ ޤާނޫނުއަސާސީއަށް ނުވަތަ އޭގެ މައިގަނޑު ބަޔަކަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ނުކުޅެދޭ ޙާލަތަކަށް ޤައުމު ދިއުމެވެ (ޢަލީ ޝާހް ވ. ދައުލަތް [2021] SC 49 ގެ ޓެސްޓު). (ޕެރ. 22–24)
4. ފަނޑިޔާރުންގެ މައްޗަށް ނުފޫޒު ނުފޯރުވުމަށް އަމުރުކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ވަގުތީ އަމުރަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ އަމިއްލަ މަޞްލަޙަތުގައި ނެރެދޭންޖެހޭ އަމުރަކަށްވާތީ، މީހަކު އަމިއްލަ މައްސަލައެއްގައި ނިޔާ ނުކުރާނެ ކަމަށް ބުނާ ޠަބީޢީ ޢަދާލަތުގެ ހަމައާ ޚިލާފުވާތީ ނުނެރެވޭނެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގައި ސަލާޙިއްޔަތާމެދު ސުވާލު އުފައްދާފައިވާ މާއްދާއަކަށް ޢަމަލުކުރުން ހުއްޓުވުމަށް ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުގެ ނަތީޖާއަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ގޮތް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ނުކުތާއަށް އަސަރުކުރުމަށްވާތީ، އެފަދަ ވަގުތީ އަމުރެއް ނުނެރެވޭނެއެވެ (ފަނޑިޔާރުންގެ އިއްތިފާޤުން). (ޕެރ. 34–35)
5. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 268 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދުސްތޫރީ ސިޔާދަތަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ނިޒާމުގެ އަސާސީ ސިފައެކެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގައި އަސާސީ ސިފަތައް (މިސާލަކަށް 2، 4، 5–7، 8 އަދި 268، 9، 10، 11 ވަނަ މާއްދާތަކާއި 2 ވަނަ ބާބު) ހިމެނޭ ނަމަވެސް، އެފަދަ ސިފަތައް ހިމެނޭ ހުރިހާ މާއްދާއަކަށް ޤާނޫނުއަސާސީ އިޞްލާޙުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތުގައި އެއް ދަރަޖައިގެ ރައްކާތެރިކަމެއް ލިބިދީފައެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 59–61)
6. ޤާނޫނު މާނަކުރުން ފެށެނީ ޢިބާރާތާއި އޮނިގަނޑުން ކަމަށާއި ޤާނޫނު ކިޔަންވާނީ އެއް ރޮއްޖެއްގެ ގޮތުގައި ކަމަށް ބުނާ ހަމައަކީ ޤާނޫނުއަސާސީ މާނަކުރުމުގައިވެސް ބޭނުންކުރަންވާނެ ހަމައެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީ އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ބާރަކީ ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދޭ މުޝްތަޤް (ޑެރިވޭޓިވް) ބާރަކަށްވާތީ، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން އޭގެ ބޭނުން ކުރަންވާނީ ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދީފައިވާ ޙުދޫދުގެ ތެރޭގައެވެ. ހަމައެފަދައިން، އެ އިޞްލާޙުތަކާ ގުޅޭ ޝަރުޢީ މުރާޖަޢާގައި ކޯޓުތަކުންވެސް ތަބާވާންޖެހެނީ ޤާނޫނުއަސާސީން ކޯޓުތަކަށް ދީފައިވާ ޙުދޫދަށެވެ. (ޕެރ. 63–64)
7. 2 ވަނަ މާއްދާގެ ޙުދޫދުގެ ތެރެއިން، 12 ވަނަ ބާބުގައިވާ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް ޤާނޫނުއަސާސީ އިޞްލާޙުކުރުމުގެ މުޠުލަޤު ބާރު ލިބިގެންވަނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށެވެ. އިންޑިއާގައި އަސާސީ އޮނިގަނޑުގެ ޤާޢިދާ ބޭނުންވީ 368 ވަނަ މާއްދާއިން ފުޅާ އިޞްލާޙީ ބާރެއް ލިބިދީފައިވާތީ ކަމަށްވާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީ އޭގެ ޒާތުގައި އިޞްލާޙުކުރުމުގެ އިންތަކާއި އިޖުރާއަތުތަކާއި ރިފަރެންޑަމް ފަދަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ހަމަތައް ޤާއިމުކޮށްފައިވާތީ ޙާލަތު ތަފާތެވެ. އެހެންކަމުން ވަކި މާއްދާތަކެއް އަސާސީ އޮނިގަނޑުގެ ގޮތުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެކަނި ކަނޑައެޅުމުގެ ބަދަލުގައި، އެކަން ބޭނުންތެރިކަމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ފެނިއްޖެނަމަ ކުރެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމަތައް ޤާނޫނުއަސާސީގައި މިހާރުވެސް ޤާއިމުވެފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 62، 65–67)
8. އެންޓި ޑިފެކްޝަން އުޞޫލުތަކަކީ ހަމައެކަނި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމުތަކަށް ޚާއްޞަ، ރިޔާސީ ނިޒާމުތަކާ އެކަށީގެން ނުވާ އުޞޫލުތަކެއް ނޫނެވެ (ނައިޖީރިއާ، ކެންޔާ، ސްރީލަންކާ ފަދަ ޤައުމުތަކުގެ މިސާލު). ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރިޔާސީ ނިޒާމުގައި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމުގެ ބައެއް ސިފަތައް ހިމެނޭތީ، ތަޅުން ހުރަސްކުރުމުން ބަރުލަމާނީ ނިޒާމުގައި ދިމާވާ ނުރައްކާ ރިޔާސީ ނިޒާމުގައިވެސް ދިމާވެދާނެއެވެ. އަދި އަނާރާ ނަޢީމް ޤަޟިއްޔާގައި އެންޓި ޑިފެކްޝަން އުޞޫލަކީ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާ ފުށުއަރާ އުޞޫލެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު، އެއާ ދުރަށް ދާންޖެހޭ ޙުއްޖަތެއް ދައްކާފައި ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 80–90)
9. ޖިނާއީ ޤާނޫނުތައް މާޒީއަށް ނުހިނގުމުގެ މަބްދައު 59 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު، ޖިނާއީ ނޫން ޤާނޫނުތައް ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން މާޒީއަށް ނުހިނގާނެ ނަމަވެސް، ކަނޑައެޅިގެން އެހެން ގޮތަކަށް ދޭހަވާނަމަ މަދަނީ ޤާނޫނެއް މާޒީއަށް ހިނގިދާނެއެވެ. މާޒީއަށް ނުހިނގުމުގެ މަބްދައު ނިސްބަތްވަނީ ޤާނޫނު ވުޖޫދުވުމުގެ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ޢަމަލުތަކާއި ހާދިސާތަކަށެވެ. (ޕެރ. 92–93، 96–97، 99)
10. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 73 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ހިނގާނީ 6 ވަނަ އިޞްލާޙު ތަޞްދީޤުކޮށް ގެޒެޓުގައި ޝާއިޢުކުރި ފަހުން މެންބަރުން ކުރާ ޢަމަލުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އެހެންކަމުން، މިހާރުގެ (20 ވަނަ) މަޖިލީހުގެ ސިޔާސީ ޕާޓީއަކަށް ނިސްބަތްވާ މެންބަރަކު އެ ތާރީޚުގެ ފަހުން ޕާޓީއިން ވަކިވެއްޖެނަމަ، ވަކިކޮށްފިނަމަ ނުވަތަ އެހެން ޕާޓީއަކާ ގުޅިއްޖެނަމަ، އަދި އަމިއްލަ ގޮތުން އިންތިޚާބުވި މެންބަރަކު އެ ތާރީޚުގެ ފަހުން ޕާޓީއަކާ ގުޅިއްޖެނަމަ، އެ މެންބަރެއްގެ ގޮނޑިއާމެދު 73 (ބ) އާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމުވާނެއެވެ. ތަޞްދީޤުކުރުމުގެ ކުރިން ޕާޓީއިން ވަކިވި މެންބަރެއްގެ މައްޗަށް އެ އިޞްލާޙު ނުހިނގާނެއެވެ. މިކަމުގައި މުހިންމަކީ މެންބަރު އިންތިޚާބުވި ތާރީޚެއް ނޫން، ޢަމަލު ހިނގި ތާރީޚެވެ. ނަތީޖާ ކުރިން އެނގިފައިވާ ޢަމަލުތަކަށް އިޞްލާޙު ހިނގުމަކީ ޤާނޫނު މާޒީއަށް ހިންގުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 98–101)
11. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 262 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ރައްޔިތުންގެ ޚިޔާލު ހޯދުމުގެ ޢާންމު ވޯޓެއް ނަގަންޖެހެނީ އެ އަކުރުގައި ލިސްޓުކޮށްފައިވާ މާއްދާތަކަށް (2 ވަނަ ބާބު، 79 (ހ)، 107، 108، 262 (ށ)، 3 (ހ) އަދި (ށ)) އިޞްލާޙު ގެންނަ ޙާލަތުގައެވެ. އެނޫން މާއްދާއަކަށް ގެންނަ އިޞްލާޙަކަށް ރިފަރެންޑަމް ލާޒިމުކުރުމަކީ ޞަރީޙަ ނައްޞާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. 73 ވަނަ މާއްދާއަށް ގެނައި އިޞްލާޙަކީ މެންބަރުކަމުގައި ދެމިހުރުމަށް ފުރިހަމަވާންޖެހޭ ޝަރުޠުތަކާއި ގޮނޑި ހުސްވާ ޙާލަތްތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެއް ކަމުން، އެއީ 26 ވަނަ މާއްދާގެ ވޯޓުލުމުގެ ނުވަތަ ކުރިމަތިލުމުގެ ޙައްޤު ނުވަތަ 27 ވަނަ މާއްދާގެ ޙައްޤު ހަނިކުރާ ނުވަތަ ބާޠިލުކުރާ އިޞްލާޙެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން އެ އިޞްލާޙަށް ރިފަރެންޑަމެއް ލާޒިމެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 105–108)
12. އަސާސީ ޙައްޤުތައް ޤާނޫނަކުން ހިފެހެއްޓިދާނެކަން 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) އިން އެނގެއެވެ. 26 ވަނަ މާއްދާގެ ވޯޓުލުމާއި ކުރިމަތިލުމުގެ ޙައްޤުތަކަކީ އެކަށީގެންވާ ހިފެހެއްޓުންތައް ގެނެވިދާނެ ޙައްޤުތަކެކެވެ. ރައްޔިތުން ތަމްސީލުކުރާ މަންދޫބުންގެ ނަޒާހަތްތެރިކަމާއި ޖަވާބުދާރީވުން ހަރުދަނާކުރުމަށް އެންޓި ޑިފެކްޝަން އުޞޫލު ކަނޑައެޅުމަކީ ދިމިޤްރާޠީ މުޖްތަމަޢުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާ އުޞޫލެކެވެ. (ޕެރ. 114–116)
13. 75 ވަނަ މާއްދާއާއި 90 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މެންބަރުން މަސައްކަތްކުރަންޖެހެނީ ޤާނޫނުއަސާސީގައިވާ ހަމަތަކެއްގެ މަތިންނެވެ. 73 (ބ) އަކީ ރައްޔިތުން ދީފައިވާ އިންތިޚާބީ މެންޑޭޓުގެ އަޞްލު ނުގެއްލޭނެހެން އެކުލަވާލެވުނު އުޞޫލެކެވެ. އެފަދަ ދުސްތޫރީ ހުރަހަކީ އަސާސީ ސިފައަކާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ ބަލާ ޓެސްޓަކީ އޭގެ ސަބަބުން ތަމްސީލީ ޑިމޮކްރަސީއަށް ނުވަތަ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ސިޔާދަތަށް އުނިކަމެއް އަންނަތޯ ބެލުމެވެ. އެފަދަ އުނިކަމެއް ނާންނަހާ ހިނދަކު، އެއީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ އަސާސީ ސިފައަކާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އެންޓި ޑިފެކްޝަން އުޞޫލެއް ޤާނޫނުއަސާސީގައި ހިމެނުމަކީ 4، 5، 8، 26، 75 އަދި 90 ވަނަ މާއްދާތަކާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 112–113، 117–118)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 2، 4، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 11، 16 (ހ) އަދި (ށ)، 26، 27، 30 (ހ)، 59، 64، 67 (ބ)، 68، 69، 70، 73 (ނ) އަދި (ބ)، 75، 78، 79، 90، 95، 100، 115 (ޅ)، 134 (ހ)، 142، 143، 144، 261، 262 (ށ)، 268، 274 (ހ) ވަނަ މާއްދާތައް، އަދި 12 ވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 25/2024 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީއަށް 6 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 11 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) އަދި (3)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2024 (އެންޓި ޑިފެކްޝަން ޤާނޫނު) (3 ވަނަ މާއްދާ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2018 (އެންޓި ޑިފެކްޝަން ޤާނޫނު) (އަނާރާ ނަޢީމް ޤަޟިއްޔާގެ ނަޤުލުގައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2013 (ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ޤާނޫނު)؛ ޤާނޫނު ނަންބަރު 11/2008 (އިންތިޚާބުތަކާބެހޭ ޢާންމު ޤާނޫނު)؛ ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2009 (ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިޚާބުގެ ޤާނޫނު) (ތަފާތު ރައުޔުގައި)
• މުޙައްމަދު ޙަލީމް، އަސްޢަދު ޝަރީފް ވ. ޔައުޤޫބު ޢަބްދުﷲ (2020/SC-C/78، 2020/SC-C/79) (ޕެރ. 66، 68، 77)
• ރޮޒައިނާ އާދަމް އަދި އަޙްމަދު މަޙްލޫފް ވ. ދައުލަތް (ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް) (2009/SC-A/13)
• ޢަލީ ޝާހް ވ. ދައުލަތް (ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިދާރާ) [2021] SC 49 (2019/SC-C/89)
• ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓޫރިޒަމް) ވ. އަތަމާ މެރިން އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 79 (2020/SC-A/46)
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު އަމީން [2021] SC 92 (2021/SC-A/79)
• ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޑިމޮކްރެޓިކް ޕާޓީ ވ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް [2023] SC 47 (2023/SC-C/02)
• ވެން އޫރްޑް ޝިޕް މެނޭޖްމަންޓް ބީ.ވީ. ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ [2023] SC 57 (2021/SC-A/113)
• އަނާރާ ނަޢީމް އަދި އިތުރު ދެފަރާތް (2018/SC-C/09)؛ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-C/17 ޤަޟިއްޔާ
• އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން ވ. ފަރީދާ ޢުމަރު (2017/SC-E/05)
• އަޙްމަދު މާޖިދު ވ. ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން (2021/SC-A/108)
• އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިޔާ ވ. ވަން އެންޑް ހާފް ޑިގްރީ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް (2018/SC-A/40)
• ޣާލިބު ސަލީމް ވ. މުޙައްމަދު ސިނާން [2026] SC 10 (2025/SC-C/01)؛ ޢުމަރު ނަޞީރު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ (2009/SC-C/27)؛ ޢަބްދުﷲ ޙަސީން ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (2011/SC-C/46)
• އިބްރާހީމް ރިޟާ އަދި އެހެން ފަރާތްތައް ވ. ދައުލަތް (2012/SC-C/13) (ތަފާތު ރައުޔުގެ ތަރުޖަމާއަށް)
• ތަފާތު ރައުޔުތަކުގައި: މުޙައްމަދު ފަހުމީ ޙަސަން ވ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް (2012/SC-C/35)؛ މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ ވ. އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން (2018/SC-C/17)؛ މުޙައްމަދު ސަމާޙް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް [2024] SC 49؛ ބަންޑާރަ ނައިބުގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ދުސްތޫރީ މައްސަލަ [2024] SC 07
• ބޭރުގެ ޤަޟިއްޔާތައް (އިންޑިއާ): Shankari Prasad v. Union of India (1951)؛ Sajjan Singh v. State of Rajasthan (1965)؛ I.C. Golak Nath v. State of Punjab (1967)؛ Kesavananda Bharati v. State of Kerala (1973) 4 SCC 225؛ Indira Nehru Gandhi v. Raj Narain (1975)؛ Minerva Mills v. Union of India (1980)؛ Waman Rao v. Union of India (1981)؛ S.R. Bommai v. Union of India (1994)؛ I.R. Coelho v. State of Tamil Nadu (2007)؛ Kihoto Hollohan v. Zachillhu & Others (1992)
• ބޭރުގެ ޤަޟިއްޔާތައް (އެހެނިހެން): Anwar Hossain Chowdhury v. Bangladesh (41 DLR (AD) 165)؛ Mohammad Faizal bin Sabtu v Public Prosecutor [2012] 4 SLR 947؛ Yong Vui Kong v Public Prosecutor [2015] 2 SLR 1129؛ Teo Soh Lung v Minister for Home Affairs [1990] 1 SLR(R) 347؛ Government of the State of Kelantan v Government of the Federation of Malaya [1963] 1 MLJ 355؛ Colombian Constitutional Court C-551/2003؛ Marbury v. Madison 5 U.S. 137 (1803)؛ Baker v. Carr 369 U.S. 186 (1962)؛ Leser v. Garnett 258 U.S. 130 (1922)؛ Coleman v. Miller 307 U.S. 433 (1939)؛ Federation of Pakistan [PLD 1986 SC 240]؛ Che Omar Che Soh v PP [1988] 2 MLJ 55
• ބޭރުގެ ޤާނޫނުއަސާސީތައް: އިންޑިއާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 368 ވަނަ މާއްދާ އަދި 10 ވަނަ ޖަދުވަލު (52 ވަނަ އިޞްލާޙު)؛ ނައިޖީރިއާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 (1) (g)؛ ކެންޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 103 (1) (e)؛ ސްރީލަންކާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 99 (13)؛ އެމެރިކާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ Article I, Section 3 އަދި Article V؛ ICCPR ގެ 19 އަދި 25 ވަނަ މާއްދާ (ތަފާތު ރައުޔުގައި)