އިބްރާހީމް އިބާދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައި ލިސްޓުކުރާ ޤާނޫނުތަކަށް (ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ހިމެނޭ ގޮތުން) 10 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ލުއި އަދަބު ދިނުމުގެ އުޞޫލުގެ މައްޗަށް އިސްކަން ލިބޭތީ، އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކުރާ ދަޢުވާއެއްގައި އެ އުޞޫލުން ލުއި ހޯދޭނެ ޤާނޫނީ ބުރަދަނެއް ނެތެވެ. ކުށުގެ އަދަބަށް ޤާނޫނަށް ބަދަލެއް ގެނެސް ލުއި ދެވިފައި ނުވާނަމަ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާގެ އުޞޫލު ނުހިނގައެވެ.

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 48 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހައްޔަރުކުރެވޭ ހިނދު ސަބަބު އެންގުމާއި، 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ އުފުލިފައިވާ މީހަކަށް ތުހުމަތުކުރެވޭ ކުށް އެންގުމަކީ ތަފާތު ދެކަމެކެވެ. 51 (ހ) ގައިވާ ޙައްޤަކީ ދަޢުވާ އުފުލިފައިވާ މީހުންގެ ޙައްޤެވެ.

ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލަށް ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 ވަނަ މާއްދާއިން ދަޢުވާ ކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރު (prosecutorial discretion) ލިބިދީފައިވީނަމަވެސް، އެއީ ޙައްދެއް ނެތް ބާރެއް ނޫނެވެ. އެ ބާރު ބޭނުންކުރަންވާނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނާއި ހަމަޔާއި އިންޞާފުގެ އުޞޫލުތަކާ ފުށުނާރާ ގޮތަށެވެ (220 (ށ)؛ ސުޕްރީމް ކޯޓު 2014/SC-A/52). ދަޢުވާ ކުރި ގޮތާމެދު ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ޝަކުވާކޮށްފިނަމަ ބެލެވޭނެ ނަމަވެސް، އެ ބާރު ބޭނުންކުރީ އެހެން މަޤްޞަދެއްގައި (mala fide) ނުވަތަ ނުރަނގަޅު (improper) ބޭނުމެއްގައިކަން ސާބިތުކޮށްދީގެން މެނުވީ ކޯޓަށް ދެވޭނެ ފަރުވާއެއް ނެތެވެ.

މުގުރަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ނުރައްކާތެރި ނޫން ހަތިޔާރެއް ނަމަވެސް، ބޭނުންކުރާ ގޮތުން ފުރާނައަށް ނުވަތަ ހަށިގަނޑަށް ނުރައްކާތެރި ހާނިއްކައެއް ދެވިދާނެއެވެ. އެއީ ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރެއްތޯ ކަނޑައަޅަންވާނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ބަލައި މައުޟޫޢީ (objective) ގޮތެއްގައެވެ. ސިޔާސީ މުޒާހަރާއެއްގައި ހިންގާ ޖިނާއީ ޢަމަލަކީ ސިޔާސީ ކަމަކަށް ނުވެއެވެ.

ހެކިބަސްދޭ މީހާ ސިއްރުކޮށް ހެކިބަސް ނެގުމަކީ ޤާނޫނީ އަދި ޝަރުޢީ ހަމަތަކަށް ނުކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ (ހައިކޯޓު 2013/HC-A/163). ނަމަވެސް ހެކިބަހުގެ ނަޒާހަތްތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުން، ބޮޑު ކުށެއްގައި ހެކިބަސްދިނުން، ހެކިވެރިޔާއަށް ނުވަތަ އޭނާގެ ޢާއިލާއަށް ގެއްލުން ލިބިދާނެ ފާޅު އިޙްތިމާލެއް އޮތުން، އަދި ހެކިބަހަކީ މުހިންމު ހެކިބަހަކަށް ވުން ފަދަ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާން ޖެހޭނެއެވެ. ހެކިވެރިޔާގެ ޢަދުލުވެރިކަމާއި ހެކިބަހުގެ މުހިންމުކަން ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުން ބަލަން ޖެހޭނެއެވެ.

ކުށުގެ ބައިވެރިން (particeps criminis) ދޭ ހެކިބަހުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުކުރުން ޤާނޫނީ ގޮތުން ހެޔޮވެދާނެ ނަމަވެސް، އެ ހެކިބަހަށް ބާރުދޭ މިނިވަން އެހެން ބައްޔިނާއެއް ނެތި ކުށް ސާބިތުކުރުމަކީ ރައްކާތެރި ގޮތެއް ނޫނެވެ.

ވަކި ޤާނޫނެއްގެ ދަށުން ދަޢުވާ ކުރާނަމަ، ދަޢުވާ ބިނާވާންޖެހޭނީ އެ ޤާނޫނުން އުފައްދާ ކުށެއްގެ މައްޗަށެވެ. ޤާނޫނުގެ އަރިމަތީ ސުރުޚީތަކާއި އަރިމަތީ ނޯޓުތަކަކީ ޤާނޫނުގެ ބައެއް ނޫންކަމަށް ވާތީ، އެއީ ކުށް އުފައްދާ ބައިތަކެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނެއްގައި ކުށަށް ޚާއްޞަ ނަމެއް ނުވަތަ ޢިބާރާތެއް ބޭނުންކޮށްފައިވާނަމަ ދަޢުވާގައި ކުށް ބަޔާންކުރަންވާނީ އެ ގޮތަށެވެ. ޤާނޫނުން ނުއުފައްދާ ކުށެއް (non-existence offence) ގެ މައްޗަށް ކުރާ ދަޢުވާއަކީ ރަނގަޅު ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ.

ދަޢުވާގައި ކުށް ބަޔާންކުރުމުގައި އޮތް ކުށެއް (mistake) ނުވަތަ ހިމަނަންޖެހޭ އެއްޗެއް ނުހިމެނުމަކީ، ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތަށް އޮޅިދާނެ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ ދަޢުވާއަށް އަސަރުކުރާ ކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ. ދިފާޢަށް ތައްޔާރުވުމަށް ހުރަސްއެޅޭ މިންވަރަށް އޮޅުން އަރާފައިވާނަމަ ޙުކުމް ބާޠިލުވާނެއެވެ. ދަޢުވާ ލިބިފައިވަނީ ކޮން ދަޢުވާއެއްކަން ސާފުކޮށްދިނުމަކީ ޕްރޮސިކިއުޝަނާއި ފަނޑިޔާރުންނާއި ވަކީލުންގެ ޒިންމާއެކެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) އަދި (ޅ)).