ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ހަމަހަމަކަމާއި ތަފާތުނުކުރުމުގެ ޙައްޤާ ޚިލާފަށް ދަޢުވާ އުފުލިކަމަށް ބެލެވޭނީ، ދަޢުވާ ކުރެވުނު މީހާއާ އެއްގޮތް ޙާލަތެއްގައި ހުރި މީހަކާ މެދު ދަޢުވާ ނުކޮށް ދޫކޮށްލާފައިވާކަމުގެ ހުއްޖަތެއް ދައްކައިފިނަމައެވެ. (ޕެރ. 7.1)

މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ކުށަކީ ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމާއި މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ކުށެއް ނޫންކަމުން، އޭގެ ތަޙްޤީޤު ފުލުހުން ހިންގުމަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިވާ ގުޅިގެން ހިންގާ ތަޙްޤީޤާ ބެހޭ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ތަޙްޤީޤުގައި ލިޔުމުން ދިން ޤާނޫނީ އިންޒާރާއި ވީޑިއޯއިން މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ތުހުމަތާ ބެހޭ ސުވާލުކޮށް ދެކޭގޮތް ހާމަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދިންކަން އެނގޭނަމަ ތަޙްޤީޤު ބާޠިލެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 7.2، 7.63)

ހުކުމް ކުރުމުގެ ކުރިން ދަށު ކޯޓުގައި ނަގަންނުޖެހޭ ނުކުތާތައް (މިސާލަކަށް ޖޫރިމަނާގެ ފައިސާގެ ބާވަތާއި މިންވަރު) އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނެގިދާނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ޙުކުމުގެ ކުރިން ހިނގާ އިޖުރާއީ ކަމެއް (މިސާލަކަށް ބެންޗު އެކުލަވާލި ގޮތް) އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނީ ޙުކުމަށް ސީދާ އަސަރުކޮށް، ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރުމުން ނަޒަރު ނުކޮށް ދޫކޮށްލާފައިވާނަމައެވެ. (ޕެރ. 7.4، 7.33، 7.51، 7.65، 7.70)

މަނީ ލޯންޑަރ ކުރި ފައިސާ އެމެރިކާ ޑޮލަރު ކަމަށްވާއިރު، ލޯންޑަރ ކުރި ޢަދަދުގެ 5 ގުނައަށްވުރެ އިތުރުނުވާގޮތަށް ޑޮލަރުން ޖޫރިމަނާ ކުރުމަކީ މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާފައިވާ ޤަވާއިދާއި މާނަކުރުމުގެ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ދައުލަތުގެ މުދަލަށް ރައްކާތެރިވުމުގެ އެންމެ މަތީ ޒިންމާ އުފުލި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ، ޢިތިރާފުނުވެ ދައުލަތުގެ ފައިސާއަށް ތުހުމަތުކުރެވޭ ފައިސާ ލޯންޑަރ ކުރުމުގައި، ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ އެންމެ ބޮޑު ޖޫރިމަނާ ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 7.4، 7.70)

ޝައްކުތަކެއް އުފެދޭ ހެކިވެރިއެއްގެ (އަދަބު ލިބިފައިވާ، ނުވަތަ ކުށުގައި ބައިވެރިވި) ހެކިބަސް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި އެ ހެކިބަހުގެ މައްޗަށް ކަމެއް ނިންމާނަމައެވެ؛ އެ ހެކިބަހަށް ބާރުދޭ މިނިވަން ޝަފަހީ އަދި ކިތާބީ ހެކި ހުރިނަމަ އެ ހެކިބަހަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަބްދުﷲ ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް). (ޕެރ. 7.6، 7.9، 7.23، 7.24، 7.41، 7.42، 7.67؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 33)

ހެކިވެރިޔާ ތަޙްޤީޤު ބަޔާނުގައި ނުބުނާ ވާހަކަ ޝަރީޢަތުގައި ބުނުމަކީ އެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ނުދެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ބަދަލުތަކާމެދު ކްރޮސް އެގްޒަމިން ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އަނެއް ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި ވަކި އިދާރާއެއްގެ ރެކޯޑު/ރިޕޯޓެއްގައި ވަކި ބައްދަލުވުމެއްގެ ވާހަކަ ނެތުމަކީ ހެކިވެރިޔާ ދޮގު ހެކިދީފައިވާކަމުގެ ހުއްޖަތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 7.37، 7.38، 7.39، 7.41، 7.42)

ހައިކޯޓުން އިސްތިއުނާފު ބަލާނީ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތައް އަސާސްކޮށެވެ؛ ދަށު ކޯޓަށް ނުހުށަހަޅާ ރިޕޯޓަކާ ގުޅިގެން ދައްކާ ވާހަކައަށް ރިޢާޔަތެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަދި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގައި ޤާނޫނީ ގޯހަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ؛ ހަމައެކަނި ޚިލާފުވެއްޖެކަމަށް ބުނުމުން ނުފުދެއެވެ. (ޕެރ. 7.40، 7.57، 8.3)

ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނީ މައްސަލައާ ގުޅޭ އަދި ނިޔާއަށް އަސަރުކުރާ ހެކި ޤަރީނާއަށެވެ؛ ޙުކުމުގައި ދިފާޢު ބަލައިނުގަތް ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފިނަމަ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިވާ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވެއެވެ. (ޕެރ. 7.7، 7.71، 7.72)

ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ނޫން މީހަކު ދަޢުވާ ފޯމުގައި ސޮއިކުރުމުގެ ހުއްދަ ޕީ.ޖީ ލިޔުމުން ދީ ކޯޓުތަކަށް ސަރކިއުލަރަކުން އަންގާފައިވާނަމަ މާއްދާގެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުވެއެވެ (ހައިކޯޓުގެ 2018/HC-A/387، 2018/HC-A/364، 2018/HC-A/352)؛ ނަމަވެސް އެ ހުއްދަ ދަޢުވާ ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށް މުއްތަހަމަށް އެނގޭގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތެވެ. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ ޖަދުވަލުގައިވާ ނަމޫނާއާ އެއްގޮތަށް، ޢަމަލާއި ވަގުތާއި ތަފްޞީލު އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް ހިމަނާފައިވާ ދަޢުވާ ފޯމަކީ ސައްޙަ ދަޢުވާ ފޯމެކެވެ. (ޕެރ. 7.16، 7.17، 7.18، 7.29، 7.62)

މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ކުށަކީ ނަތީޖާއަށް ބިނާވާ ކުށެއް (result crime) ނޫން، ޢަމަލުން ފުރިހަމަވާ ކުށެއް (conduct crime) ކަމުން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ސަބަބުވުމާ ބެހޭ މާއްދާއާއި، ގެއްލުން ކުޑަ ކަމުގައި ބަލައި ނުބަލާ ދޫކޮށްލުމާ ބެހޭ މާއްދާ މި ކުށަށް ނުހިނގައެވެ. (ޕެރ. 7.13، 7.14؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 32)

މަނީ ލޯންޑްރިންގ ކުށް ކަނޑައަޅާ މާއްދާގެ (ހ) އަކީ ކުށް އުފައްދާ އަކުރު، (ށ) އަކީ އަދަބު ބަޔާންކުރާ އަކުރެވެ؛ ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ދަނެގަންނަނީ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ތަޢުރީފުންނެވެ. މި މައްސަލާގެ ވާޤިޢާއަށް ގުޅެނީ (2) އާއި (3) ވަނަ ނަންބަރެވެ: ފުރަތަމަ ޢުންޞުރަކީ ވަކި މުދަލަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދާކަން އެނގިހުރުން ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ޝައްކުކުރެވޭ ޙާލަތެއް އޮތުން، ދެވަނަ ޢުންޞުރަކީ އެ ޙާލަތުގައި އޭގެ އަޞްލު އޮޅުވާލުން ނުވަތަ ހޯދުން، އަތުގައި ބެހެއްޓުން، ބޭނުންކުރުމެވެ. (ޕެރ. 7.5، 9)

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުގައި ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދާ މާނަކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނެއްގައި ކުށެއްކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ކޮންމެ ކުށަކުން (all-crimes basis) ސީދާ ނުވަތަ ނުސީދާ ލިބޭ މުދަލަށެވެ؛ އެހެންކަމުން، މަނީ ލޯންޑްރިންގ ސާބިތުކުރުމަށް މުދަލަކީ ވަކި ޚާއްޞަ ކުށަކުން ހޯދާ މުދާކަން، ނުވަތަ އަސާސީ ކުށް (predicate offence) ވަކި މީހެއްގެ މައްޗަށް ސާބިތުކޮށްދޭކަށް ނުޖެހެއެވެ؛ ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ސާބިތުކުރަންޖެހެނީ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާއަށް އެއީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދާކަން އެނގޭކަން ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ޝައްކުކުރެވޭ ޙާލަތެއް އޮތްކަމެވެ. (ޕެރ. 7.56، 10؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 26-28)

"އެކަށީގެންވާ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ޝައްކުކުރެވުން" އަކީ "އެނގުމަށް" އަދި "ޤަބޫލުކުރެވުމަށް" ވުރެ ލުއި މިންގަނޑެކެވެ؛ ނިޔަތް ދަނެގަންނަނީ ކުށުގެ ކުރިން، ކުށްކުރާ ވަގުތާއި، ފަހުން ކުރި ޢަމަލުތަކަށް ބަލައިގެންނެވެ؛ ބަލަންޖެހޭ ސުވާލު ނުކޮށް ލޯމަރާލުމަކީ (wilful blindness) އެނގިހުރުމުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. ޝައްކުކުރެވޭ ޙާލަތު ފައިސާ ލިބޭ ވަގުތު ނުވަތަ ކުރިން އޮންނަން ޤާނޫނު ޝަރުޠުކޮށްފައި ނުވާތީ، ފަހުން އެނގުމުން އަތުގައި ބަހައްޓަމުން ދިއުމަކީވެސް ކުށެވެ. (ޕެރ. 7.20، 7.35، 7.36؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 29، 31)

ޝައްކުކުރެވޭ ފައިސާ ފައިދާ ލިބޭގޮތަށް އިންވެސްޓްކުރުމަކީ އަތުގައި ބެހެއްޓުމާއި ބޭނުންކުރުމެވެ؛ ތަޙްޤީޤީ އިދާރާއަކާއެކު އެސްކްރޯ އެކައުންޓެއްގައި އެ ފައިސާ ބެހެއްޓުމަށް އެއްބަސްވެފައި، އެ ފައިސާއިން ފައިދާ ނަގަމުން ދިއުން ހުއްޓާނުލައި އެހެން ގޮތަކުން ހޯދި ހަމަ އެ ޢަދަދު ޖަމާކުރުމަކީ ފައިސާ އަތުގައި ބެހެއްޓުމާއި ބޭނުންކުރުމާއި އަޞްލު އޮޅުވާލުމެވެ؛ ފައިސާ ޓްރޭސް ކުރެވޭނަމަ ހަމަ އެ ނޫޓުތަކެއް ރައްދުކުރަން ނުޖެހޭނެ ނަމަވެސް، ހަމަ އެ އިންވެސްޓްމަންޓް ރޫޅާލައި އެ ފައިސާ ޖަމާކުރަންވާނެއެވެ. ހެޔޮނިޔަތް ދައްކަން އެދޭ މީހާ އެކަށީގެންވާ ބެލުންތައް ބެލިކަން ދައްކަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 7.26، 7.28، 11؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 31)

މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ޢުންޞުރުތައް ފުރިހަމަވުމަށް ވަކި އެއްބަސްވުމެއް އޮންނަން ނުޖެހެއެވެ؛ ނަމަވެސް ޢުންޞުރަކާ ގުޅޭ ހުއްޖަތެއް އެއްބަސްވުމެއްގައި އޮތްނަމަ ޕްރޮސިކިއުޝަނުން އެއަށް ޙަވާލާދިނުމަކީ ޖާއިޒުކަމެކެވެ. (ޕެރ. 7.27)

ރިޕޯޓުކުރަންޖެހޭ މާލީ އިދާރާތަކާއި ތަޙްޤީޤީ އިދާރާތަކުން ވަގުތުން ފިޔަވަޅު ނާޅައި ލަސްވުމަކީ، ނުވަތަ ފައިސާ ހިފަހައްޓާފައި ނުވުމަކީ، ފަހުން މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ތަޙްޤީޤަށާއި ދަޢުވާއަށް ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނުވަތަ ފައިސާއަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ ފައިސާއެއް ނޫންކަމަށް ބެލުމުގެ ކާފީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 7.48، 7.49، 7.50)

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މާލީ ބަޔާނުގައި ފައިސާއަކީ "ވަކި މީހަކު ބުނާ ގޮތުގައި ސަރުކާރު ކުންފުންޏެއްގެ ފައިސާއިން ދިން ފައިސާ" ކަމަށް ލިޔުމަކީ އެއީ އެ ކުންފުނީގެ ފައިސާކަމުގެ އިޢުތިރާފެއް ނޫން ނަމަވެސް، ޝައްކުކުރެވޭނެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެކެވެ. ސިޔާސީ ކަންކަމަށް ދިން ފައިސާކަމަށް ބުނާނަމަ، ދިން ފަރާތާއި ޚަރަދުތައް ހާމަކުރަންވާނެއެވެ؛ ޕާޓީގެ ފައިސާ ބަހައްޓަންވާނީ ޕާޓީގެ އެކައުންޓުގައެވެ. ސިވިލް ކޯޓުން ޕްރޮމިސަރީ ނޯޓުތަކުގެ ދަށުން ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއަށް ކުރާ ޙުކުމަކީ އެ ކުންފުނީގެ މުޢާމަލާތްތައް ސައްޙަކަމުގެ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 7.43، 7.46، 7.47؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 33.8)

ކުށާއި އަދަބު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރި ޤާނޫނުގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންވެފައިވާއިރު، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކާއި އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނުތައް އެހެން ގޮތަކަށް އޮތުމަކީ ދާޚިލީ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤު ނުކުރުމުގެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާއަކީ އަސާސީ ޙައްޤުތައް މާނަކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރާ ކަންކަން ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެކެވެ. (ޕެރ. 7.22، 7.34)

ސުޕީރިއަރ ކޯޓެއްގެ މައްސަލައެއް ބެލުމަށް ގިނަ ފަނޑިޔާރުންގެ ބެންޗެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުން އިސް ފަނޑިޔާރަށް ދީފައިވާ ބާރެކެވެ؛ މަޤާމުގެ މަސައްކަތް ވަގުތީގޮތުން ކުރާ ފަނޑިޔާރަށް އެ ބާރު ލިބެއެވެ. ފަނޑިޔާރަކު ތަނާޒުލުވާން ޖެހޭނީ ޤާނޫނުގައިވާ ސަބަބެއް ދައްކައިފިނަމައެވެ. (ޕެރ. 7.15، 7.32، 7.65؛ ނިޔާޒުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 34)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައިވާ ދިފާޢަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ނުލިބުނުކަމަށް ބެލެވޭނީ ޝަރީޢަތުގެ އިޖުރާއަތުތަކުން އެކަން ދެއްކޭ ހުއްޖަތެއް ދައްކައިފިނަމައެވެ؛ ދައުލަތުގެ ބެލުމުގައިވާ ލިޔުމެއް ހޯދުމަށް ޤާނޫނުގައިވާ އިޖުރާއަތު ބޭނުން ނުކުރާނަމަ އެކަމުގެ ޝަކުވާ ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 7.3، 7.21، 7.30، 7.31، 7.61)

ޖިނާއީ ކުށެއް ސާބިތުކުރަންވާނީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ސައްޙަ ދަލީލުތަކާއި ހަރުދަނާ ޤަރީނާތަކުން، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގައިވާ ފަދައިން އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ފަނޑިޔާރު ޔަޤީނާ ގާތަށް ޤަނާޢަތްވާ މިންވަރަށެވެ؛ ކުށުގެ ހުރިހާ ރުކުނެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ ޕްރޮސިކިއުޝަނުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 7.10، 7.75، 8.1، 8.2)