ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް، އަލުން ބެލުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ފޮނުވި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ރިޝްވަތު ދިނުމަށް ހުށަހެޅުން، މަނީ ލޯންޑަރިންގ

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 697/Cr-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުށް (ޕްރިޑިކޭޓް އޮފެންސް) ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކަނޑައެޅި މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ކުށުގެ ޙުކުމް، އެ ރިޝްވަތުގެ ޙުކުމް ހައިކޯޓުން ބާޠިލުކުރުމުން ޤާއިމުވެ ހުރެވޭތޯ؛ އަދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބުމުގެ އިޖުރާއީ ގޯހުގެ ނަތީޖާއަކީ ކޮބައިތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމުގައި ހުރިއިރު، ވ. އާރަށް އެމް.އެމް.ޕީ.އާރް.ސީ މެދުވެރިކޮށް ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ކުއްޔަށް ދިނުމާ ގުޅިގެން، އެ ކުންފުނީގެ ހިއްސާދާރެއްގެ އެކައުންޓުން ދޫކުރި 1 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޗެކެއް ރިޝްވަތުގެ ގޮތުގައި ޤަބޫލުކޮށް، އިން-އެކްޓިވް އެކައުންޓެއް ރީއެކްޓިވޭޓްކޮށް ޖަމާކޮށް، އެކި އެކައުންޓްތަކުގައި ދައުރުކޮށް އިތުރު ފައިސާއާ އެކުކޮށް 36 މަހަށް އިންވެސްޓްކުރިކަމަށް ބުނެ ދައުލަތުން މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ދަޢުވާ އުފުލިއެވެ. ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމުގެ ދަޢުވާ ވަކިން (697/Cr-C/2021) ބަލައި، ދެ މައްސަލައިގެ އަޑުއެހުން ކުރިއަށް ގެންދިޔައީ އެކުއެކީގައެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން (698/Cr-C/2021) މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅައި 7 އަހަރުގެ ޖަލާއި 5 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޖޫރިމަނާ ކަނޑައަޅައި، ފައިސާ ދައުލަތަށް ނެގުމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ؛ ރިޝްވަތުގެ ކުށް ސާބިތުވުމުން، ފައިސާއަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާފައިވާ ފައިސާކަން އޭނާއަށް އެނގޭކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން 13 ނުކުތާ ހުށަހެޅިއެވެ: ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް މުއްދަތު ގުނުމުގެ ގޯހުން ބަލައިނުގަތުން، ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ސާބިތުނުވުން، ޝަރީކުންނާއި ޢަދާވާތްތެރިންގެ ހެކިބަސް ބަލައިގަތުން، ފަހުން ހާމަކުރި ހެކި ބަލައިގަތުން، ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ، ޑަބަލް ޖެޕަޑީ، 2021/SC-A/30 ނުބައިކޮށް ތަޠުބީޤުކުރުން ފަދަ ކަންކަމެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ނުކުތާތަކަކީ އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރެވޭ ނުކުތާތަކެއް ނޫންކަމަށާއި، ރިޝްވަތުގެ ކުށް ސާބިތުވުމުން މަޢުނަވީ ރުކުން އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތި ސާބިތުވާކަމަށެވެ؛ ރިޝްވަތުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުވެއްޖެނަމަ މި ދަޢުވާ ސާބިތުވާނެ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތެއް ނެތްކަމަށްވެސް ދައުލަތުން ބުނެފައިވެއެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދަށުކޯޓުން މަޢުނަވީ ރުކުން ސާބިތުކުރީ ރިޝްވަތުގެ ކުށް ސާބިތުވުމުގެ މައްޗަށް 'އެނގިހުރުމުގެ' މިންގަނޑުން ކަމުން، 2023/HC-A/122 ން ރިޝްވަތުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމާއެކު އެ ކަނޑައެޅުމުގެ ޤާނޫނީ ޙުއްޖިއްޔަތު ނެތިގެންދެއެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތަކުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބުމުގެ ބޭއިންސާފު 2023/HC-A/122 ގައި ރިޔާސަތު ފަނޑިޔާރު ނިންމި ގޮތަށް ތާއީދުކޮށް، ހުށަހެޅުންތަކަށް ފުރުޞަތުދީ، އިޖުރާއަތާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަތް ހެކިއާއި 2021/SC-A/30 އާ ޚިލާފު ދޭހަ އެއްފަރާތްކޮށް އަލުން ބެލުމަށް ތަޙުވީލުކުރެވުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ކުށް ސާބިތުވުމަށް ދެ ޢުންޞުރެއް ފުރިހަމަވާން ޖެހެއެވެ: (1) ވަކި މުދަލަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާފައިވާ މުދަލެއްކަން އެނގިހުރުން ނުވަތަ އެކަމަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޝައްކުކުރެވޭ ޙާލަތެއް އޮތުން (މަޢުނަވީ ރުކުން)؛ އަދި (2) އެ މުދަލުގެ އަޞްލު ސިއްރުކުރުން ނުވަތަ އޮޅުވާލުން، ނުވަތަ އެ މުދާ ހޯދުން، އަތުގައި ބެހެއްޓުން ނުވަތަ ބޭނުންކުރުން (މާއްދީ ރުކުން).
2. މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށް 'ކުށްކޮށްގެން ހޯދާ މުދާ' އުފެދޭ ކުށަކީ އެ ޤާނޫނުގައި 'މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ކުށާ ގުޅިފައިވާ ކުށްތައް' ގެ ގޮތުގައި ލިސްޓްކުރެވިފައިވާ ކުށެއް ވާން ނުޖެހޭނެއެވެ؛ ރާއްޖޭގެ ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ކުށެއް ވުމުން ފުދެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/30 އަށް ޙަވާލާދީ).
3. މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާ އުފުލުމަށް ނުވަތަ ސާބިތުކުރުމަށް ޕްރިޑިކޭޓް އޮފެންސް ސާބިތުވެފައި އޮތުން ޤާނޫނު ލާޒިމެއް ނުކުރެއެވެ؛ މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާ ޕްރިޑިކޭޓް އޮފެންސްއާއެކުވެސް، އެކަނިވެސް ކުރެވިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް ދެގޮތުންކުރެ ކޮންމެ ގޮތެއްގައިވެސް ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުނާއި މާއްދީ ރުކުން ހިމެނޭހެން ކުށުގެ ޢުންޞުރުތައް ސާބިތުކުރުން ލާޒިމެވެ.
4. މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާ ޕްރިޑިކޭޓް އޮފެންސްއާއެކު އުފުލައި ޕްރިޑިކޭޓް އޮފެންސް ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، އެ ހިސާބުން މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ މަޢުނަވީ ރުކުން ސާބިތުވެއެވެ؛ މަޢުނަވީ ރުކުން 'އެނގިހުރުމުގެ' މިންގަނޑުން ނުވަތަ 'އެކަށީގެންވާ ސަބަބުގެ މައްޗަށް ޝައްކުކުރެވުމުގެ' މިންގަނޑުން ސާބިތުކުރެވިދާނެއެވެ.
5. ދަށުކޯޓުން މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ މަޢުނަވީ ރުކުން ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުށް ސާބިތުވުމުގެ މައްޗަށް 'އެނގިހުރުމުގެ' މިންގަނޑުން ކަމުގައިވާއިރު، އެ ރިޝްވަތުގެ ޙުކުމް ހައިކޯޓުން (2023/HC-A/122) ބާޠިލުކުރުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، މަޢުނަވީ ރުކުން ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ނިންމުމުގެ ޤާނޫނީ ޙުއްޖިއްޔަތު ނެތިގެން ދިއުމާއި، މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅި ނިންމުން ބާޠިލުވުމެވެ (ރިޝްވަތުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާ ޙާލަތުގައި މަނީ ލޯންޑްރިންގގެ ދަޢުވާ ސާބިތުވާނެ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތެއް ނެތްކަމަށް ދައުލަތުންވެސް ބުނެފައިވާކަން ފާހަގަކޮށް).
6. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދަށުކޯޓުގެ ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ގެއްލުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ދިފާޢުވުމުގެ ޙައްޤާއި އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އަންނަ ބޭއިންސާފެކެވެ؛ އޭގެ އަސަރު ދެނެގަނެވޭނީ އެ ހުށަހެޅުންތަކަށް ފުރުޞަތު ދީގެންކަމުން، ހައްލަކީ ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް، ދެފަރާތުގެ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރުމެވެ.
7. ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާއަށް ގޮސްފައިވާ މައްސަލައެއްގައި ހެއްކެއް ބަލައިނުގަތުމުގެ ސަބަބުން އަދުލު އިންސާފު ގެއްލޭކަމަށް ދަޢުވާކުރެވޭނަމަ، ބަލައިގަނެފައިވާ ކޮންމެ ހެއްކެއް ވަކިވަކިން ތަޢުނުކޮށް ނަފީކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައިވެސް ހުޅުވިފައި އޮވެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2023/SC-A/16,17 އަށް ޙަވާލާދީ)؛ އެހެންކަމުން ތަޙުވީލުކުރެވޭ ހިނދު ދެފަރާތަށް އެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ.
8. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ހެކި ހާމަކުރުމާބެހޭ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުން ފަހުން ހާމަކޮށް، އިޖުރާއަތާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަނެފައިވާ ހެކި އެއްފަރާތްކުރަންވާނެއެވެ؛ އަދި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ މާލީ ބަޔާނުގައިވާ 'އެމް.އެމް.ޕީ.އާރ.ސީގެ ފައިސާއިން ދިންކަމަށް އަދީބު ބުނާ ފައިސާ' މި ޢިބާރާތުން އެ ފައިސާއަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދާފައިވާ ފައިސާކަމަށް އޭނާއަށް ޝައްކުކުރެވޭކަމަށް ނެރުނު ދޭހައަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/30 ގައި އެ ޢިބާރާތް މާނަކުރި ގޮތާ ޚިލާފު ދޭހައެއްކަމުން އެ ދޭހަވެސް އެއްފަރާތްކުރަންވާނެއެވެ (ތަޙުވީލުގެ އިރުޝާދު).
9. އިޖުރާއީ ގޯހުގެ ސަބަބުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުމެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅެންޖެހޭ ޑަބަލް ޖެޕަޑީ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 62 ވަނަ މާއްދާ، 2020/SC-A/91) ގެ ނުކުތާއަށް ދަށުކޯޓުން ފުރުޞަތު ލިބިފައިނުވާއިރު، މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރެވޭ ހިނދު، އެ ނުކުތާއާމެދު އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ތަނެއް ނެތެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 52 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (3) އަދި (2) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 63 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ދައުލަތަށް މުދާ ނެގުން) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީ ލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 25، 23، 21 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 532 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ރ) (ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުން) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) - ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކާބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި 331 ވަނަ މާއްދާ) އަދި ހެކި ހާމަކުރުމާބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި 325 ވަނަ މާއްދާ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 62 ވަނަ މާއްދާ (ޑަބަލް ޖެޕަޑީ) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• 2023/HC-A/122
• 2023/HC-A/159
• 2021/SC-A/30
• 2023/SC-A/16,17
• 2020/SC-A/91