ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ނުގެނެވޭ)؛ ދައުލަތުގެ އިސްތިއުނާފު ނުނަގާ

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޢަލީ ޒުބައިރު މައްސަލައިގައި އިޞްލާޙުކުރެވިދާނެ އިޖުރާއީ ޢައިބުތަކާބެހޭ ގޮތުން ކަނޑައެޅި އުޞޫލުތައް އެއްފަރާތްކޮށް ހައިކޯޓުން ނިންމާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާ ޚިލާފަށްތޯ ބެލުމުގެ ކުރިން، ހައިކޯޓުގައި ދައުލަތުން ނުނަގާ މި ނުކުތާއަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ނުކުތާއެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ވ. އާރަށް އެމް.އެމް.ޕީ.އާރު.ސީ މެދުވެރިކޮށް ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ ޙިއްސާ އޮތް ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ކުއްޔަށް ދިނުމާ ގުޅިގެން، 15 ސެޕްޓެންބަރު 2015 ގައި ޔޫސުފް ނަޢީމްގެ އެކައުންޓުން އެއިރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމްގެ އެކައުންޓަށް 1 މިލިއަން ޑޮލަރު ޖަމާކުރިއެވެ. މީގެ މައްޗަށް ޔާމީންގެ މައްޗަށް ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމާއި މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ދަޢުވާއާއި، ނަޢީމްގެ މައްޗަށް ރިޝްވަތު ދިނުމުގެ ދަޢުވާ ކްރިމިނަލް ކޯޓުގައި އުފުލިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ޔާމީން ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުށުގައި 4 އަހަރާއި، މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ކުށުގައި 7 އަހަރާއި 5 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޖޫރިމަނާއާއި، ނަޢީމް 3 އަހަރު 2 މަސް 12 ދުވަހަށް ޖަލަށްލުމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ. ހައިކޯޓުން (2023/HC-A/122، 123، 159) އެ ޙުކުމްތައް ބާޠިލުކޮށް، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅުންތަކުގެ ފުރުޞަތު ނުދިނުމާއި، 4 އޮކްޓޫބަރު 2022 ގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަތް އައު ހެކި އެއްފަރާތްކޮށް ބާކީ ހެކި ވަޒަންކުރުމަށް ފަދަ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި، ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 (ށ) ގެ ދަށުން މައްސަލަތައް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ އިޞްލާޙުކުރެވިދާނެ އިޖުރާއީ ޢައިބެއް ކަމުގައިވާ ހެކި ބަލައިގަތުމުގެ ޢައިބަށް ޢަލީ ޒުބައިރު ޓެސްޓު ތަޠުބީޤުނުކޮށް ހެކި އެއްފަރާތްކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 (ރ) އާ ޚިލާފު ކަމަށާއި، ކަޕޫރުﷲ ގަޒިއްޔާގެ ދަށުން މި ނުކުތާ ހުށަހެޅިދާނެ ކަމަށެވެ. ޔާމީނާއި ނަޢީމް ބުނީ މިއީ ހައިކޯޓުގައި ނުނަގާ އައު ނުކުތާއެއް ކަމަށާއި، ދައުލަތުން ހައިކޯޓުގައި ބަހުސްކުރީ މިއާ ދިމާއިދިކޮޅަށް ކަމަށާއި، 143 (ރ) އާ ޚިލާފުކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން ނުފުދޭނެ ކަމަށާއި، އިޖުރާއަތު ބޮލާލާ ހެކި ހުށަހެޅުމަކީ އިޞްލާޙުކުރެވޭ ޢައިބެއް ނޫން ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ހައިކޯޓުގައި ދައުލަތުން 11–12 އަޑުއެހުމެއްގައި ފުރުޞަތު ލިބިހުރެ ޢަލީ ޒުބައިރު މައްސަލައަށް އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ހަވާލާނުދީ ހަމައެކަނި ހެކި 135 ވަނަ މާއްދާގެ ހުދޫދުގެ ތެރެއިން ހުށަހެޅި ކަމަށް ދިފާޢުކުރި ހިނދު، ހުށަނޭޅޭ ކަމަކަށް ހައިކޯޓުން އިސްނަގައި ގޮތެއް ނިންމަން ނުޖެހެއެވެ. ކަޕޫރުﷲ ގަޒިއްޔާގެ އިސްތިސްނާއެއް ދައްކާފައި ނުވާތީއާއި، ދައުލަތުގެ އިޖުރާއީ ކުށްތަކަށް ޤާނޫނީ ހުއްޖަތަކާނުލައި ފަރުވާދިނުމަކީ equality of arms އާ ނުގުޅޭތީ، މިއީ މުޅިން އައު ނުކުތާއެއް ކަމުން ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެއަށް ގޮތެއް ނުނިންމައި ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ދެމެހެއްޓިއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ދަށު ކޯޓުތަކުން ތަބާވާންޖެހޭ ނަމަވެސް (އޯނަސް މައްސަލައިގައި ކަނޑައެޅުނު ގޮތަށް) އެއީ އިސްތިސްނާއެއް ނެތް މުޠުލަޤު ލާޒިމުކަމެއް ނޫނެވެ: ތަބާވާން ލާޒިމުވަނީ ކަނޑައަޅާ އުޞޫލުތަކާއި، ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުތަކަށް ބިނާކޮށް މުހިންމު ވާޤިޢާތައް (material facts) އެއްގޮތްވާ މައްސަލަތަކުގައެވެ؛ މުހިންމު ވާޤިޢާތައް ތަފާތުނަމަ ދަށު ކޯޓަށް އެ ނިންމުން ތަފާތުކުރެވިދާނެއެވެ (distinguish)؛ ޕަރ އިންކިއުރިއަމް ނިންމުމަކަށް ތަބާވުން ލާޒިމު ނުވާ ނަމަވެސް ފަހުން ބަލާ މައްސަލައިގައި އެކަން ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ؛ ތަބާވާން ލާޒިމީ ރޭޝިއޯ ޑެސިޑެންޑީ (ratio decidendi) އަށް ކަމަށާއި، އޮބިޓަރ ޑިކްޓަމަކީ ބާރުއަޅާ (persuasive) ކަންކަން ކަމެވެ. (ޕެރ. 31–32)
2. އިޖުރާއީ ޢައިބުތަކަށް ފަރުވާދިނުމުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ގެންގުޅޭ ޓެސްޓަކީ ޢަލީ ޒުބައިރު މައްސަލައިގައި ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދު ބަޔާންކުރެއްވި ޓެސްޓެވެ: އިޖުރާއީ ޤާނޫނުގައި މަނާކުރާ ކަމެއް ކޮށްފިނަމަ އެއީ ޣައިރު ޤާނޫނީ ކަމެއްކަމުން އިޞްލާޙުނުކުރެވޭނެ؛ ނަމަވެސް އިޖުރާއަތު ފުރިހަމައަށް ނުކުރެވި އުނިކަމާއެކު ކޮށްފައިވާނަމަ، އެ އުނިކަމަކީ ޠަބީޢީ އިންޞާފާ ޚިލާފު ޢައިބެއް ނޫންނަމަ ފުރިހަމަކޮށް އިޞްލާޙުކުރެވިދާނެއެވެ. އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތްނަމަވެސް އެކަން ކުރެވޭނީ ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތާއި ވަށައިގެންވާ ކަންކަމާއި ނަތީޖާއަށް ބެލުމަށްފަހުއެވެ. (ޕެރ. 36–41)
3. ސުޕްރީމް ކޯޓަކީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު މުޅި ދަޢުވާ އަލުން ބަލާ މަރުޙަލާއެއް ނޫނެވެ. ޢާންމު އުޞޫލަކީ ދަށު މަރުޙަލާތަކަށް ނުހުށަހަޅާ އައު ނުކުތާ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ނުބެލުމެވެ؛ އިސްތިސްނާއެއްގެ ގޮތުން (ކަޕޫރުﷲ ގަޒިއްޔާ) ޢަދުލުއިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ނުކުތާއެއް ނުވަތަ ޙުކުމާއި އިސްތިއުނާފާ ސީދާ ގުޅޭ ނުކުތާއެއް، އިތުރު ވާޤިޢާތައް ކަށަވަރުކުރަން ނުޖެހޭ ނަމަ، ދަށު ކޯޓަށް ނުހުށަހެޅުނު ސަބަބާއި ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބަލައިގަނެވިދާނެއެވެ؛ އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ non-availability، relevance އަދި credibility ފުރިހަމަވާނަމައެވެ (ނާޒްލީ ގަޒިއްޔާ). (ޕެރ. 49)
4. ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމެއް ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރެވެނީ އެ ނިންމުން ޤާނޫނާ ޚިލާފުކަމަށް، ޤާނޫނު މާނަކުރުމުގައި ނުވަތަ ތަޠުބީޤުކުރުމުގައި ކުށެއް ހެދިކަމަށް، ނުވަތަ ނިންމުމަށް އަސަރުކުރި ބާޠިލު އިޖުރާއީ ޢައިބެއް ހުރިކަމަށް ބުނެ ކަމުން (ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 12 އަދި 16 ވަނަ މާއްދާ)، ހައިކޯޓުން ގޮތެއް ނިންމިއިރު ހުށަނޭޅޭ ކުރިން ނުދައްކާ ނުކުތާއަކަށް ބިނާކޮށް އެ ނިންމުން ގޯސްކަމަށް ބުނެވޭނީ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައި އެކަންޏެވެ؛ އެނޫން ގޮތަކަށް ވެއްޖެނަމަ ހިތްހަމަނުޖެހޭ ކޮންމެ ފަރާތަކަށް އައު ނުކުތާއާއެކު އަނބުރާ އައުމުގެ ފުރުޞަތު ހުޅުވި، ޢަދުލުވެރިކަމާއި ހަމަހަމަކަމުގެ ނިޒާމު ރޫޅިގެންދާނެއެވެ. (ޕެރ. 50)
5. ކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭ ކަމަކާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނުނިންމޭނެއެވެ (އެކްސިމް ބޭންކް އަދި މައިނަރ އިންޓަރނޭޝަނަލް ގަޒިއްޔާ). އެހެންކަމުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ އިޖުރާއަތާ ޚިލާފަށް ބަލައިގަތް ހެކި އެއްފަރާތްކުރާ ހާލަތުގައި، ދައުލަތުން ހުށަނާޅާ ހިނދު ހައިކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުގައި ޢަލީ ޒުބައިރު ޓެސްޓު ތަޠުބީޤުކުރަން ހައިކޯޓަށް ލާޒިމެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 54)
6. ކުރިން ނިންމާފައިވާ މައްސަލައަކަށް ޙަވާލާދޭ ފަރާތުގެ ޒިންމާއަކީ ހަވާލާދޭ މައްސަލައަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކޮށްދީ، އެ މައްސަލައާއި ކޯޓުގައިވާ މައްސަލައާ ދެމެދު ގުޅުން ބަޔާންކޮށްދިނުމެވެ؛ ހަވާލާދެނީ ކޮން މައްސަލައަކަށްކަން ހޯދުމުގެ މަސައްކަތަކީ ކޯޓުން ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 55)
7. ފަނޑިޔާރުންނަށް ލިބިގެންވާ އިޖުރާއީ ޢައިބުތަކަށް ފަރުވާދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރަކީ، ހަރުދަނާ ޤާނޫނީ ސަބަބަކާނުލައި ދައުލަތުން ގަސްދުގައި ނުވަތަ އިހުމާލުން އިޖުރާއަތު އެއްފަރާތްކޮށް ކުރާ ނުވަތަ ނުކުރާ ކަންކަން ހަމަމަގަށް އެޅުވުމަށް އޮތް މަގެއް ނޫނެވެ. ޖިނާއީ މައްސަލަތަކުގައި ދައުލަތަކީ ބާރާއި ވަސީލަތްތަކާއެކު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ކަމުން އަދި ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ ދައުލަތުގެ މައްޗަށް އޮތުމުން، equality of arms ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ދައުލަތުގެ އިޖުރާއީ ޚިލާފުތަކަށް ކާފީ ޤާނޫނީ ހުއްޖަތަކާނުލައި ކޯޓުން ފަރުވާ ހޯދައިދިނުން ތަބުރީރު ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 57)
8. ހައިކޯޓުގައި ދައުލަތުން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއާ ގުޅުވައި ހަމައެކަނި ހެކި ހުށަހެޅީ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް ކަމަށް ދިފާޢުކޮށް، އެ ޢައިބުތަކަކީ ޢަލީ ޒުބައިރު އުޞޫލުތަކުގެ ދަށުން ފިލުވިދާނެ ޢައިބުތަކެއް ކަމަށް ނުބުނެ، 11–12 އަޑުއެހުމުގައި ފުރުޞަތު ލިބިހުރެ ނުނަގާ ހިނދު، އެ ނުކުތާއަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ހުށަހަޅާ މުޅިން އައު ނުކުތާއެކެވެ. ކަޕޫރުﷲ ގަޒިއްޔާގެ އިސްތިސްނާއެއް ދައުލަތުން ދައްކާފައި ނުވާތީ، ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެ ނުކުތާގެ މައްޗަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅަން ނުޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 56، 58)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2)
• ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ
• ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 119 ވަނަ މާއްދާ
• ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ވ)
• ޢަލީ ޒުބައިރު އަދި އިތުރު 2 މީހުން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް (2020/SC-A/108، 109، 110)
• އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 18
• ހައިކޯޓުގެ 2012/HC-A/105 ޤަޟިއްޔާ
• އިބްރާހީމް ޚުޝާން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް [2021] SC 70 (2020/SC-A/45)
• ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް [2021] SC 110 (2021/SC-A/30)
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ރަޝީދު [2022] SC 07 (2022/SC-A/16)
• އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ
• މަހުދީ ޢަޤީލް ވ. ވްލަޑިމިއަރ ޑްރަގްލޮވިޗް [2021] SC 109 (2021/SC-A/21)
• ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް [2021] SC 75 (2019/SC-A/57)
• އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް (2013/SC-A/20)
• އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިޔާ ބަރްހާދް ވ. ސަލްޓަންސް އޮފް ދަ ސީސް މެރިން ޓެކްސީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް އަދި ސަލްޓަންސް އޮފް ދަ ސީސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް (2017/SC-A/23)
• މައިނަރ އިންޓަރނޭޝަނަލް (ލަބުއާން) ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ [2023] SC 45 (2022/SC-A/13)
• އިސްމާޢީލް ޝުޖާޢު ވ. ޔޫސުފް ރިޟާ [2021] SC 98 (2020/SC-A/44)
• ޢާއިޝަތު ލަޠީފާ ވ. އާމިނަތު ނަސީމް [2023] SC 11 (2022/SC-A/41)
• މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. ޑްރިފްޓްވުޑް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2023] SC 50 (2023/SC-A/10)
• އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް (2019/SC-L/91)
• ޖުޑިޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން ވ. މުޙައްމަދު މާލިކު [2023] SC 38 (2022/SC-A/71)
• ފެކްޓް މޯލްޑިވްސް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސާރވިސް)