ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ކުށް ސާބިތުކުރި ބައި ބާޠިލުކޮށް، ހައިކޯޓުގެ އިރުޝާދާ އެއްގޮތަށް އަލުން ބެލުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުން، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކާއި ގުޅޭ އިޖުރާއަތު، އަދުލުވެރި ޝަރީޢަތެއްކުރުމުގެ ޙައްޤު، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 48 ވަނަ މާއްދާ (ނ) އާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 47 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)، ތަހުވީލުކުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 697/Cr-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ވ. އާރަށް ކުއްޔަށް ދިނުމާ ގުޅިގެން ކުރިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރިކަން ސާބިތުކުރި ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމުކުރެވޭނެތޯ. ޚާއްޞަކޮށް، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް މުއްދަތު ފާއިތުވެގެން ބަލައިނުގަތުމާއި، ދިފާޢީ ހެކިބަސް ނެގުމަށްފަހު ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ހުށަހެޅި އައު ހެކި ބަލައިގަތުމާއި، ހަނުހުރުމުގެ ޙައްޤާއި، މާލީ ބަޔާނުގެ ޢިބާރާތަށް ދިން މާނައާއި، ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާއި، ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތް ޤާނޫނާ އެއްގޮތްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ވ. އާރަށް ފަތުރުވެރިކަމުގެ ބޭނުމަށް ކަނޑައަޅައި އެމް.އެމް.ޕީ.އާރް.ސީ މެދުވެރިކޮށް ޓޫ ޖީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑަށް ލީސްކުރި ދުވަސްވަރު، އެލް.އޭ ރިސޯޓްސްއިން ޔޫސުފް ނަޢީމަށް ދިން 1 މިލިއަން ޑޮލަރު ޔޫސުފް ނަޢީމުގެ އެކައުންޓުން އެއިރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އެޗް.އެސް.ބީ.ސީ އެކައުންޓަށް ޖަމާވިއެވެ. ޕްރޮސިކިއުޝަނުން އެއީ ރަށް ވަކި ފަރާތަކަށް ދިނުމަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ މުޤާބިލުގައި ޤަބޫލުކުރި ރިޝްވަތު ކަމަށް ދަޢުވާކުރިއިރު، ދިފާޢުން ބުނީ އެއީ ޑޮލަރު މާރުކުރުމުގެ މުޢާމަލާތެއް ކަމަށެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން (697/Cr-C/2021) ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތައް މުއްދަތު ފާއިތުވެފައިވާތީ ބަލައިނުގަނެ، 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޕްރޮސިކިއުޝަނުގެ އައު ހެކި ބަލައިގަނެ، ދިފާޢީ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ނުދީ، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 (ހ) ގެ ދަށުން ކުށް ސާބިތުކޮށް 4 އަހަރު ޖަލަށްލުމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން 14 ނުކުތާ ހުށަހެޅިއިރު، އޭގެ ތެރޭގައި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް ނުބެލުން، 135 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އައު ހެކި ބަލައިގަތުން، ކުށުގެ ބައިވެރިންގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަންދިނުން، ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ، ހަނުހުރުމުގެ ޙައްޤު، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 60 ވަނަ މާއްދާ، މާލީ ބަޔާނުގެ ޢިބާރާތް، ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާއި ޙުކުމް އިއްވި ގޮތް ހިމެނެއެވެ. ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ބުނީ މި ނުކުތާތަކަކީ ހެކި އަލުން ވަޒަންކުރަން އެދޭ ނުކުތާ ކަމަށާއި، ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ޞައްޙަ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: މުއްދަތު ގުނާނެ ގޮތް ކޯޓުން ސާފުނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުންތައް ހުށަހެޅުމާއި އެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލުނީ ބޭއިންސާފުންނެވެ. 135 ވަނަ މާއްދާއަކީ ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ތަންދޭ މާއްދާއެއް ނޫންކަމުން އައު ހެކި ބަލައިގަތީ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށެވެ. މާލީ ބަޔާނުގެ ޢިބާރާތަށް ދިން މާނައަކީ 2021/SC-A/30 އާ ޚިލާފު މާނައެކެވެ. ހެކި ޖުމްލަކޮށް ވަޒަންކޮށްފައިވާތީ ހެކި އެއްކިބާކުރުމުގެ ނަތީޖާ ދެނެގަނެވޭނީ އަލުން ވަޒަންކޮށްގެންކަމުން، ކުށުގެ ޢުންޞުރުތަކާއި ހަނުހުރުމާ ގުޅޭ ނުކުތާ ނުލިބުނު ނަމަވެސް މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރެވުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކުރުމުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅަން ބޭނުންތޯ ދެފަރާތާ ކޯޓުން ސުވާލުކުރަންވާނެއެވެ. އެ ހުށަހެޅުންތައް ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ 30 ދުވަސް ކުރިން ހުށަހަޅަންވާނެ (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 118 (ހ))، އަދި ހުށަހެޅުމަށް 15 ދުވަހަށްވުރެ ދިގުނޫން މުއްދަތެއް ދިނުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ (ގަވާއިދުގެ 117 (ހ)). ހުށަހެޅުންތަކާމެދު ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ގޮތް ދެފަރާތަށް ދީ، އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު އޮތްކަން އަންގަންވާނެއެވެ (ގަވާއިދުގެ 119 (ށ)، 120). (ޕެރ. 66-70، 96)
2. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކާ ގުޅޭ ނިންމުންތަކަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 198 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ނިންމުންތަކަށްވާތީ، އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއް ނެތި، އެ ނިންމުމާއި އޭގެ ސަބަބު ފަނޑިޔާރު ލިޔުމުން ދޭންޖެހެއެވެ. އެގޮތަށް ނުކުރުމުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤުން މަޙްރޫމްވެއެވެ. (ޕެރ. 97-98، 117)
3. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމަށް ދިން މުއްދަތު ގުނާނެ ގޮތް ސާފުކޮށްދިނުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ތަކުރާރުކޮށް އެދުނު ނަމަވެސް ފަނޑިޔާރު ސާފު ޖަވާބެއް ނުދީ، ކޯޓުގެ އާންމު ޕްރެކްޓިސް (ބަންދު ދުވަސް ނުލާ ގުނުން) އާ ޚިލާފަށް ފަހުން މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 35 ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލައި ހުށަހެޅުންތައް މުއްދަތު ފާއިތުވީ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ބަލައިނުގަތުމުން ޚަޞްމުންނަށް އެ ފުރުޞަތު ގެއްލުނީ ކޯޓުގެ އަމަލުގެ ސަބަބުންނެވެ؛ މިއީ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތަށް އަސަރުކުރާ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 106-116)
4. އަދުލުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރެވުމުގެ ޙައްޤު (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ، ICCPR ގެ 14 ވަނަ މާއްދާ) ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާ، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ އަދި ފަހުގެ މަރުޙަލާގައިވެސް ކަށަވަރުވާންވާނެއެވެ؛ މި ޙައްޤަކީ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތުގައިވެސް ހިފެހެއްޓޭނެ ޙައްޤެއް ނޫނެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 255 (ށ) (5)). ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ޤާނޫނީ އިޖުރާއަތާ ޚިލާފުވުމުން ޝަރީޢަތުގެ އިންސާފުވެރިކަމަށް އަސަރުފޯރާއިރު، އޭގެ އަސަރު ބިނާވަނީ މައްސަލައިގެ ޙާލަތަށެވެ. (ޕެރ. 84-95، 115-116)
5. ފަނޑިޔާރު ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުމަކީ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ ޙައްޤުގެ ބައެކެވެ؛ ސަބަބު ބަޔާންނުކުރުމުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ލިބިދޭ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން ލިބެއެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހެކި ބަލައިގަތުމާ ނުވަތަ އެއްކިބާކުރުމާ ގުޅޭ ނިންމުމަކީ ޙުކުމަށް ސީދާ އަސަރުކުރާ ކަމަކަށްވާތީ، އޭގެ ސަބަބު ތަފްޞީލުކޮށް ލިޔަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 118-119)
6. އިޖުރާއަތާ ޚިލާފުވުމުން ކޮންމެ ޙާލަތެއްގައި އޭގެ މައްޗަށް ތަރުތީބުވާ ހުރިހާ ކަމެއް ބާޠިލު ނުވެއެވެ. ޣައިރު ޤާނޫނީ ޚިލާފު (illegality) އާއި ރަނގަޅުކުރެވިދާނެ އިޖުރާއީ އުނިކަން (irregularity) ތަފާތުކުރަންވާނެއެވެ؛ ޤާނޫނުން މަނާކުރާ ކަމެއް ކުރުމަކީ ޣައިރު ޤާނޫނީ ކަމެއް ކަމަށްވާއިރު، އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަނުކުރުމަކީ ތަބީޢީ އިންސާފާ ޚިލާފުނުވާނަމަ ރަނގަޅުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނަ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 120-124)
7. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 135 ވަނަ މާއްދާއަކީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ނުވަތަ ޝަރީޢަތް ކުރިއަށްދަނިކޮށް ލިބޭ އިތުރު ހެކީގެ މަޢުލޫމާތު އަނެއް ފަރާތާއި ކޯޓަށް ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާ ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެކެވެ؛ އެއީ ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ތަންދޭ މާއްދާއެއް ނޫނެވެ. ހެކި ހާމަކުރުމާއި، ހުށަހެޅުމާއި، ބަލައިގަތުމަކީ ތަފާތު ކަންކަމެވެ. މި މާއްދާގެ ދަށުން އައު ހެކި ބަލައިގަތުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 132-133، 145)
8. ހެކިވެރިޔާގެ ހެކިބަހަށް ކުރެވޭ އިތުބާރާއި، ޞައްޙަކަމާއި، ބަރޯސާވެވޭ މިންވަރާ ގުޅޭ ކަންކަން ބެލުމުގެ މަޙައްލަކީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 147 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހެކިބަސް ނަގާ މަރުޙަލާއެވެ. 151 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން އަޑުއެހުން އަލުން ހުޅުވާލެވޭނީ ކުރިން ނުލިބޭ އައު ހެކި ލިބި، އެއީ ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ޒަރޫރީ ކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތުގައެވެ. (ޕެރ. 135-136)
9. އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތެއްގައި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ އެ ހެކި ކުރިން އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް ނުލިބޭ (non-availability)، މައްސަލައަށް ގުޅުންހުރި (relevance)، އަދި ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދޭ (credibility) ހެކި ކަމުގައިވާނަމައެވެ (2013/SC-A/20). މި ޙާލަތްތައް ވުޖޫދުވިކަން ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ނުވަތަ ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކޮށްފައި ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 137-140)
10. ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށްޓަކައި ހެކި ބަލައިގަތުމަށް ނިންމާ ޙާލަތުގައިވެސް، އެންމެ ކުޑަމިނުން ހެކި ބަލައިގަންނަ ޤާނޫނީ ސަބަބު ހާމަކޮށް، ދިފާޢަށް އިޢުތިރާޟު ހުށަހެޅުމާއި ހެއްކާ ސުވާލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، އިޢުތިރާޟެއް ހުށަހަޅައިފިނަމަ އެއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށްފަހު މެނުވީ ހެކި ބަލައިނުގަނެވޭނެއެވެ. ކުރިއާލާ ހިއްސާނުކޮށް އަނެއް ދުވަހު ކުއްލިއަކަށް ހެކި ހާމަކޮށް ތައްޔާރުވުމުގެ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ނުދިނުމަކީ audi alteram partem ގެ މަފްހޫމާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 143، 145-146)
11. އެހެން ޖުރިސްޑިކްޝަންތަކުގެ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާއި ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް އެހީތެރިވާނަމަ ޕަރސުއޭސިވް ގޮތުން ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެ ނަމަވެސް، އެ ޤާނޫނުތައް ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަކުރުން އަކުރަށް ތަޠުބީޤުނުކުރެވޭނެއެވެ؛ އެކަމަށް ބުރަވާނަމަ ދިވެހި ޤާނޫނާ ގުޅޭ ގޮތް ފަނޑިޔާރު ސާފުކޮށްދޭންވާނެއެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142، 68). (ޕެރ. 144)
12. ދަށުކޯޓުން ހެކިތައް ޖުމްލަކޮށް (totality) ވަޒަންކޮށް، ވަކިވަކި ހެއްކަށް ދިން ބުރަދަން ބަޔާންނުކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި ނުގަވާއިދުން ބަލައިގަތް ހެކި އެއްކިބާކުރުމުން ނަތީޖާ ދެނެގަނެވޭނީ ބާކީ ހެކި އަލުން ވަކިވަކިން ވަޒަންކޮށްގެންނެވެ؛ އެފަދަ ޙާލަތުގައި އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ހެކި ވަޒަންކުރުމާ ގުޅޭ ނުކުތާތަކަށް ނިޔާ ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 147، 191-193)
13. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 510 (ހ) ގެ ރިޝްވަތު ޤަބޫލުކުރުމުގެ ކުށުގައި މާއްދީ ރުކުނާއި މަޢުނަވީ ރުކުން ފުރިހަމަވާންޖެހެއެވެ؛ ޢުންޞުރުތަކަކީ ދައުލަތުގެ މުވައްޒަފަކަށްވުން، އެނގިހުރެ މަންފާއެއް ޤަބޫލުކުރުން، އެ މަންފާއަކީ ޤާނޫނު ހުއްދަނުކުރާ މަންފާއަކަށްވުން، އަދި އެއީ ރަސްމީ ވާޖިބަށް ނުފޫޒުފޯރުވުމުގެ ނުވަތަ ރަސްމީ ހައިސިއްޔަތުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ކުރުމުގެ/ނުކުރުމުގެ މުޤާބިލުގައި ލިބޭ މަންފާއަކަށްވުމެވެ. ޢާއިލާއަށް ނުވަތަ ރަޙްމަތްތެރިއަކަށްޓަކައި ޤަބޫލުކުރާ މަންފާވެސް ޝާމިލުވެއެވެ. ދަށުކޯޓުން ޢުންޞުރުތައް ބަޔާންކުރުމުގައި ގޯހެއް ނުހަދައެވެ. (ޕެރ. 152-155، 186-189)
14. ހަނުހުރުމުގެ ޙައްޤު (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 48 (ނ)) ހަނިކުރެވޭނީ 16 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ޤާނޫނަކުންނެވެ. ތަޙުޤީޤުގައި ހަނުހުރުމަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ކުށްވެރިކަމުގެ ހެއްކެއް ނޫން ނަމަވެސް، ތަޙުޤީޤުން ހޯދި ހެކި ނަފީނުކުރުމުން އެ ހެކިތަކުގެ ޞައްޙަކަމަށް ބުރަދަން ދެވިދާނެއެވެ (2020/HC-A/40). ދިފާޢީ ހެކިބަހުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ދަށުކޯޓުން ސުވާލު އުފެއްދީ ހަމައެކަނި ހަނުހުރުމުގެ ސަބަބުން ނޫންކަމުން، ހަނުހުރުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަމެއް ނާދެއެވެ؛ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާއާ ދެކޮޅަށް ބޭނުންނުކުރެވޭ މަޢުލޫމާތު ހާމަކުރަން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 47 (ބ) ގައި ލާޒިމުކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 157-169)
15. ސުޕްރީމް ކޯޓުން 2021/SC-A/30 ގައި މާނަކޮށްފައިވާ މާލީ ބަޔާނުގެ ޢިބާރާތް («އެމް.އެމް.ޕީ.އާރ.ސީގެ ފައިސާއިން ދިންކަމަށް އަދީބު ބުނާ ފައިސާ») އަށް އެ ޤަޟިއްޔާގެ މާނައާ ޚިލާފަށް، އިތުރު ހެއްކަކާ ނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ދޭހައެއް ނުނެގޭނެއެވެ؛ އެ ޢިބާރާތުން ފައިސާ ކުށުން ލިބުނުކަމަށް ޝައްކުކުރެވޭކަމަށް ނިންމުމަކީ ހެކި ވަޒަންކުރުމުގެ ޤާނޫނީ އުޞޫލާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 172-175)
16. އިއްވި ޙުކުމާއި ލިޔުމުން އޮތް ޙުކުމް ތަފާތުވާކަމަށް ބުނާނަމަ، ތަފާތުތަކާއި އެއިން އިސްތިއުނާފީ ޙައްޤަށް އަސަރުކުރާ ގޮތް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ؛ އެގޮތަށް ނުކޮށްފިނަމަ އެއީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތަކަށް ފެތޭ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 176-181)
17. ދަށުކޯޓުގައި ބަލަންޖެހޭ ކަމެއް ނުބަލައި އޮތްނަމަ ނުވަތަ އައު ނަޒަރަކުން ހެކި ވަޒަންކުރަންޖެހޭނަމަ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 (ށ) ގެ ދަށުން މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރެވޭނެއެވެ؛ ތަޙުވީލުކުރާ މައްސަލަ ދަށުކޯޓުން ބަލަންވާނީ ހައިކޯޓުން ޙުކުމްކުރި ނުކުތާގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިންނެވެ (2018/SC-A/40). (ޕެރ. 194-199)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 510 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ނ) އަދި (ރ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 533 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާއި 315 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/4 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތަށް 4 ވަނަ އިޞްލާޙު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 110، 610 އަދި 611 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1 (ހ)، 2 (ށ)(ނ)، 20، 47 (ހ)(ށ)(ނ)(ރ)(ބ)(ޅ)، 116، 117، 118 (ހ)، 119 (ހ)(ށ)، 120، 135، 147، 151 (ނ)، 154، 156، 157 އަދި 198 ވަނަ މާއްދާ، 29 ވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/21 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް 4 ވަނަ އިޞްލާޙު)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2021-SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 117 (ހ)، 119، 120 އަދި 169 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/4 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12 (ނ)، 17 އަދި 35 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12، 36 (ނ)، 38، 39، 43 އަދި 46 (ހ)(ށ) ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 280 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16، 42 (ހ)(ށ)(ނ)، 48 (ނ)، 51، 51 (އ)، 56، 68، 142 އަދި 255 (ށ) (5) ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2009/12 ގެ 27 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/17 ގެ 11 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2015/32 ގެ 21 ވަނަ މާއްދާ (މިސާލުގެ ގޮތުން)
• International Covenant on Civil and Political Rights ގެ 14 ވަނަ މާއްދާގެ 1، 2 އަދި 3 ވަނަ ޕެރެގްރާފް؛ Universal Declaration of Human Rights ގެ 10 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/30 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/16,17 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް އަދި އަޙްމަދު ކްރިކް ރިޟާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/108,109,110 (ޢަލީ ޒުބައިރު އާއި އިތުރު ދެމީހަކު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/45 (އިބްރާހީމް ޚުޝާން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/16,18,19 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ރަޝީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/15 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/40 (އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިޔާ ވ. ވަން އެންޑް ހާފް ޑިގްރީ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/93 (ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/35 (ދިވެހި ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ސިވިލް އޭވިއޭޝަން) ވ. ދިބާޖާ އިންވެސްޓްމަންޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: ޚަދީޖާ އިބްރާހީމް ވ. ދަ މޮރިޝަސް ކޮމާޝަލް ބޭންކް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2022]SC 46
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/HC-B12/62 (ޢަލީ ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/HC-A/40 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ޝާހިދު)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-A/159 (ޔޫސުފް ނަޢީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)