ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އިބްރާހީމް ޝަހުމް އާދަމް

އިސްތިއުނާފުގެ މުއްދަތު ފަހަނައަޅައި ހުށަހެޅިކަމަށް ބުނެ ނަގާ އިޖުރާއީ ނުކުތާ ބަލައިނުގަނެވޭނީ، ހައިކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޤާނޫނީ ރަނގަޅު ސަބަބެއްގެ މައްޗަށް އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަނެފައިވާ ޙާލަތުގައެވެ. މިފަދަ ޙާލަތެއްގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/46 ގައި ކަނޑައެޅި އިޖުރާއަތު ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 30)

ޤުރްއާނުގައި ވަކި ގޮތަކަށް ހެކި ބޭނުންވާކަމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ކަންކަން (ޒިނޭ، ކައިވެނި، ރުޖޫޢަ، ވަރި، ވަޞިއްޔަތު، މުދަލާބެހޭ މައްސަލަ) ފިޔަވައި، ހެކި ދިނުމާއި ހޯދުމުގައި ޢަމަލުކުރެވޭނީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނާއި އަންހެނުންގެ ހެކިބަހުގެ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތަށެވެ. އެހެންކަމުން ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތަކުގައި ވަކި ގޮތަކަށް (ދެ ފިރިހެނުންގެ ހެކިބަހުން) ހެކި ލިބެންޖެހޭކަމަށް ބުނުމަކީ ޤާނޫނީ އަދި ޝަރުޢީ ހަމައިން ރަނގަޅު ބުނުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 35-36)

ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 3 ވަނަ މާއްދާއިން ސީދާ ހެކި، އަދި ބަލަމުންދާ ކަމާ އެހާ ގުޅިފައިވާތީ އެ މުޢާމަލާތުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ކަންކަމާއި ބަލަމުންދާ ކަމުގެ ސަބަބާއި ނަތީޖާއާ ބެހޭ ހެކި ދެއްކޭނެއެވެ. ޤަރީނާއަކީ ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި ސީދާ ހެކިތަކާ އެއް ދަރަޖައިގެ ބުރަދަން ދެވޭ އެއްޗެއްކަމުން، ޤަރީނާއަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ބުރަދަން ދެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫންކަމަށް ދެކުމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމައިން ނުބައި ވިސްނުމެކެވެ. (ޕެރ. 37)

ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 3 ވަނަ މާއްދާގެ ތެރޭގައި ރެސް ގެސްޓާއީގެ އުޞޫލު ހިމެނޭތީ، ޙާދިޘާއާ ގުޅިގެން ހަދައިގެން ބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭހާ ކުރު ވަގުތެއްގެ ތެރޭގައި، ޙާދިޘާގެ އަސަރުން ހައިރާންކަމުގެ ތެރެއިން ބުނާ ބަސްތައް އެ މުޢާމަލާތުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެއެވެ. މިގޮތުން ޙަމަލާއަށް ފަހު ވަގުތުން ޒަޚަމްވެފައިވާ މީހާ ތިމާއަށް ވަޅިޖެހީ ކާކުކަން ބުނި ބުނުމަކީ ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ހަރުދަނާ ޤަރީނާއެކެވެ. (ޕެރ. 38، 41، 58)

ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގައިވާ 'ޚާއްޞަ ޙާލަތަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އުޞޫލު' ގެ ދަށުން، އިވުނުކަމަށް ބުނާ ހެކި ބަލައިނުގަތުމުގެ ޢާންމު އުޞޫލަށް އިސްތިސްނާއެއްގެ ގޮތުން މަރުގެ ތުންފަތްމަތީ އޮވެ ބުނާ ބަސް (dying declaration) ހެކީގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެއެވެ. ދިރުމުގެ އުންމީދު ނެތް ޙާލަތެއްގައި އޮވެ ތިމާއަށް ޙަމަލާދިން މީހުންގެ ނަން ބުނުމަކީ ހަދައިގެން ބުނި ބަހެއްކަމަށް ބަލަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތްނަމަ ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ހަރުދަނާ ޤަރީނާއެކެވެ. (ޕެރ. 40، 42-44، 59-62)

ހެކީގެ ބޭނުން ޖެހެނީ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ ޙަޤީޤަތްތައް ސާބިތުކުރުމަށެވެ. އެހެންކަމުން ކޯޓުގެ ފުރަތަމަ ޒިންމާއަކީ ޚިލާފު އުފެދިފައިވާ ނުކުތާތައް ދެނެގަތުމެވެ. (ޕެރ. 45)

ކުށުގެ ދަޢުވާތަކުގައި ކުށްކުރީ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާކަން ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ސާބިތުކުރަންޖެހޭއިރު، ގާތުން، އެކަށީގެންވާ އަލިކަމެއްގައި، ހަނދާނަށް ބަދަލު ނާންނަހާ ކުރު މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ފާހަގަކޮށްދިން ލޮލަށް ފެނުނު ހެކިވެރިއެއްގެ ހެކިބަހަކީ އައިޑެންޓިޓީ ސާބިތުކުރުމަށް ބުރަވެވޭނެ ހެއްކެކެވެ. ދެ ހެކިވެރިން ޙާދިޘާގައި ޙަރަކާތްތެރިވި ގޮތް ތަފާތުވުމުން ހުރި ތަފާތަކީ ފުށުއެރުމެއް ނޫނެވެ. ކޯޓުގެ ދައުރަކީ ހެކިވެރިޔާގެ މުޅި ހެކިބަސް ދޫކޮށްލުމުގެ ބަދަލުގައި އޭގެ ރަނގަޅާއި ނުބައި ވަކިކޮށް ރަނގަޅު ބަޔަށް ބުރަދަން ދިނުމެވެ. (ޕެރ. 52-56)

ކަމެއްގެ ޙަޤީޤަތް ސާބިތުވާ މިންވަރަށް ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ހެކި ހުށަހަޅައިފިނަމަ، އެ ހެކި ޠަޢުނުކުރަން ރައްދުގެ ހެކި ހުށަނޭޅި ހަމައެކަނި ދައްކާ ވާހަކައަކީ ބަހަނާއެކެވެ. ކުށް ކުރީ އެހެން މީހެއްކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ހެކީގެ ބުރަ (evidential burden) ދިފާޢަށް ފުރޮޅެއެވެ. ތަޙްޤީޤުގައި ހަނުހުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދޭ ޙައްޤެއް ނަމަވެސް، ހެކި ޤަރީނާތަކުން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ޖަވާބެއް ދިނުން ލާޒިމުކުރާއިރު، އެ ޖަވާބަކީ ހަރުދަނާ ހެއްކާއެކު ދޭންޖެހޭ ޖަވާބެކެވެ. (ޕެރ. 57، 78)

ޙާދިޘާގެ ކުރިން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ޙަމަލާދޭނެކަމަށް ވަނީ ބުނެފައިކަމުގެ ބަޔާން، ޙާދިޘާއަށް ފަހު ވަގުތުން އެ ސަރަޙައްދުން ފެނުން، އަދި ސަބަބެއް ބަޔާންނުކޮށް އެހެން ރަށަކަށް ފިލައިގެން އުޅުން ފަދަ ކަންކަމަކީ ތުހުމަތަށް ބާރުދޭ ހަރުދަނާ ޤަރީނާއެވެ. (ޕެރ. 63-65)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޖިނާއީ ކުށް ސާބިތުވާންވާނީ އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ކަމަށްވާއިރު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 ގެ 1204 އަދި 1205 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޙައްދާއި ޤިޞާޞްގެ ކުށް ސާބިތުވާންވާނީ އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތް/ޢަމަލީ ގޮތުން ޔަޤީންކުރެވޭ މިންވަރަށެވެ. ފިޤުހުގައި ޔަޤީންކަމަކީ އެއްވެސް ގޮތަކުން ޝުބުހައެއް ނެތުމެއް ނޫން ކަމަށާއި، ލިބިފައިވާ ހެކިތަކުން މުއްތަހަމު އެކަން ކުރިކަމުގެ އީޖާބީ ޢިލްމު ލިބި، އެ ހެކި ނަފީކުރާނެ ހެކި ދިފާޢުން ހުށަނާޅުން ކަމަށް ކޯޓުން ބަޔާންކުރިއެވެ. 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ސަލާމަތް ބުއްދިހުރި ޢަދުލުވެރި ހެކިވެރިޔާގެ ޝަރުޠު ހިނގަނީ ޝަފަހީ ހެކިންނަށް ކަމަށާއި ލިޔެކިޔުމާއި ފޮރެންސިކް ހެކި ނުވަތަ ޤަރީނާއަށް ނޫން ކަމަށް ކޯޓުން ބަޔާންކުރިއެވެ. (ޕެރ. 70-74)

ޤަރީނާއަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ބަލައިގަނެފައިވާ ޘާބިތުކުރުމުގެ ވަސީލަތެއްކަމުން، ލޮލަށް ފެނުނު ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނުވަތަ އިޢުތިރާފު ނެތަސް ހަރުދަނާ ޤަރީނާތަކުން މަރުގެ މައްސަލަ ސާބިތުކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 75)

ދަޢުވާގައި ޤާނޫނީ ނައްޞަށް ޙަވާލާ ނުދިނުމަކީ އުނިކަމެއް ނަމަވެސް، އެ އުނިކަމުގެ ސަބަބުން މުއްތަހަމަށް ދިފާޢުވުމަށް ހުރަސްއެޅިފައި ނުވާނަމަ ދަޢުވާ އޭގެ އަޞްލުން ބާޠިލުވާ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 76)

ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ކުށުގެ ރުކުންތަކަކީ (1) މަރުވި މީހާއަކީ ލޭގެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ދިރިހުރި އިންސާނަކަށްވުން، (2) ކުށްކުރި މީހާގެ ޢަމަލުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން މަރު ވާޤިޢުވުން، (3) މެރުމުގެ ޤަޞްދު އޮވެގެން ޢަމަލު ހިންގުމެވެ. ޤަޞްދު ދެނެގަނެވެނީ ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރާއި، ޙަމަލާ އަމާޒުކުރި ތަނާއި، ޙަމަލާ ތަކުރާރުކުރުމާއި، ޢަމަލަށް ކުރިންނާއި ފަހުގެ ޢަމަލުތަކަށް (ފިލުން ފަދަ) ނަޒަރުކޮށެވެ. (ޕެރ. 77)

ތަމާލުއުގެ އުޞޫލުން (ޖުމްހޫރުގެ ރައުޔުގައި ކުށުގެ ކުރިން ދުރާލާ ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއް) ބައިވެރިއެއްގެ މައްޗަށް ޤިޞާޞް ވާޖިބުވާނީ އެ އެއްބަސްވުން ސާބިތުވެއްޖެނަމައެވެ. ދުރާލާ ރޭވުމެއް ސާބިތުނުވާނަމަވެސް، ކުށްކުރި މީހާ ސައިކަލުގައި ޙާދިޘާ ހިނގިތަނަށް ގެނައުމާއި، ޙާޟިރުވެހުރެ ކުށްކުރި މީހާ ސަލާމަތްވުމަށް ފަސޭހަކޮށްދިނުމަކީ ކުރީގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 12 އަދި 13 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެހީތެރިވުމުގެ ކުށެކެވެ. (ޕެރ. 81-88، 95)

ޤިޞާޞް ހިފުމާއި މަޢާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވަނީ މަރާލެވުނު މީހާގެ ވާރިޘުންނަށެވެ. ވާރިޘުން މަޢާފު ނުކުރާހިނދު ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ އަދަބަކީ މަރަށް މަރު ހިފުމެވެ. އަދި މަރުގެ ޢުޤޫބާތް ތަންފީޛުކުރެވެންދެން ބަންދުގައި ބަހައްޓަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 91-94، 105)

ކުށްކުރިތާ ޙުކުމްކުރުމާ ދެމެދު ޤާނޫނަށް ގެނައި ބަދަލަކުން އަދަބު ލުއިވެއްޖެނަމަ ދޭންވާނީ ފަހުން ހެދުނު ޤާނޫނުގައިވާ އަދަބެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/9 ގެ 10 (ރ)). އަދަބު ބޮޑުކުރުމުގެ ގޮތުން ވަކި ޤާނޫނަކަށް ޙަވާލާދިނުމަކީ މުއްތަހަމުގެ މަޞްލަޙަތުގައި ނޫންކަމުން، ކުށުގެ ރުކުންތައް ބަޔާންނުކޮށް 2010/17 ގެ ދަށުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށް ޕްރޮސިކިއުޝަނުން އެދުން ބަލައިނުގަނެވެއެވެ. މެދު މިންވަރަކަށް ބައިވެރިވި މީހާގެ ޒިންމާ 30 (ރ) (2) ގެ ދަށުން އެހީތެރިވި ކުށަށްވުރެ އެއް ދަރަޖަ ދަށްކޮށް، 1001، 1002 އަދި 1003 ވަނަ މާއްދާތަކާ އެއްގޮތަށް އަދަބު ކަނޑައެޅުނެވެ. (ޕެރ. 96-104)