Saeed Lex
ހައިކޯޓު · 2022/HC-JC/2 · 25 ޖުލައި 2024 · ޤަސްދުގައި މީހަކު މަރާލުން

ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޝާ އަލޮމް މިއާ

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމްގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުކޮށް ޤާއިމްކުރި (އަޣުލަބިއްޔަތުން)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޤަސްދުގައި މީހަކު މަރާލުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 734/Cr-C/2021

Saeed Lex ގައި ހުޅުވާޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފް

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ކުށް ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ އިޢުތިރާފުން ސާބިތުކޮށް ޤިޞާޞްގެ ގޮތުން މެރުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކުރި ޙުކުމުގެ ޞައްޙަކަން ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ކަށަވަރުކުރުން؛ ޚާއްޞަކޮށް، އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 107 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ޙައްޤުތައް އަންގައި ކަށަވަރުކުރުމުގައި އުނިކަމެއް ވެއްޖެތޯ، އިޢުތިރާފު ޞައްޙަތޯ، އަދި ހައިކޯޓުގެ މަރުޙަލާގައި އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވެވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ތުހުމަތުކުރެވޭ ބިދޭސީ ފަރާތް އދ.ދަނގެތީގައި މީހަކަށް ދަގަނޑު ބުރިތަކާއި ވަޅިން ހަމަލާދީ މަރާލައި ހަށިގަނޑު ފަޅުގޯއްޗެއްގެ ފެންވަޅަކަށް ވައްޓާލި ކަމަށް ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ދަޢުވާ އުފުލުނެވެ. ތަޙްޤީޤާއި ބަންދުގެ އަޑުއެހުންތަކާއި އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމާއި އަވަސް ނިޔާގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ތަރުޖަމާނެއްގެ އެހީގައި ކުށަށް އިޢުތިރާފުވިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން އިޢުތިރާފުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ކުށް ސާބިތުކޮށް، ހުރިހާ ވާރިޘުން ޤިޞާޞް ހިފަން ބޭނުންވާތީ، ޤާނޫނު 17/2010 ގެ 5 (ނ) ގެ ދަށުން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް މެރުމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް 4 ނުކުތާއެއް ހުށަހަޅައި، އިޢުތިރާފު ޞައްޙަކަމާއި، ދުސްތޫރީ ޙައްޤުތައް ލިބިދީފައިވާކަމާއި، ޤިޞާޞް މަނާކުރާ ސަބަބެއް ނެތްކަމާއި، ވާރިޘުންގެ ބަސް ޞައްޙަކޮށް ނަގާފައިވާކަން ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށް އެދުނެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ހައިކޯޓުގައި ބުނީ ޑިޕޯޓްކޮށްލާނެ ކަމަށް ބުނުމުން އިޢުތިރާފުވީ ކަމަށާއި، ފުލުހުން އަނިޔާކުރި ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: އަޣުލަބިއްޔަތު (ފަނޑިޔާރު ނިޔާޒް، ފަނޑިޔާރު ފަރްހީޒާ) ދެކުނީ އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގައި ތަރުޖަމާނު މެދުވެރިކޮށް ޙައްޤުތައް އަންގާފައިވާކަން ރެކޯޑިންގއިން އެނގޭ ކަމަށާއި، ވަކި ކަންކަމުގައިވާ އުނިކަންތަކުން ބޭއިންޞާފެއް ނުލިބޭ ކަމަށާއި، އިޢުތިރާފު 1204 (ށ) އާއި 108 (ހ) ގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާ، ހެކިތަކުން ތާއީދުވާ އިޢުތިރާފެއް ކަމަށާއި، ހައިކޯޓުގައި ރުޖޫޢަވުމަށް ހުށަހެޅި ސަބަބުތައް ޤަބޫލުކުރެވޭނެ ކަންކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ފަނޑިޔާރު ޝަފީޢު ދެކުނީ 107 (ނ) ގެ ޙައްޤުތައް ކަށަވަރުކޮށްފައި ނުވާތީ އިޢުތިރާފު ޞައްޙަ ނޫން ކަމަށާއި ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވަން ވާނެ ކަމަށެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

  1. ކުށުގެ އަދަބެއްގެ ގޮތުން ކުށްވެރިޔާ މެރުމަށް ދަށުކޯޓުން ޙުކުމްކުރާ ކޮންމެ މައްސަލައެއް، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން އޭގެ ޒާތުގައި ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަށް ހުށަހަޅަންވާނެ ކަމަށާއި، އެ މައްސަލައެއްގައި ޙުކުމުގެ ހުރިހާ ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކާއި ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތް އަލުން ބަލަންވާނެއެވެ. އަދި ޙައްދު ނުވަތަ ޤިޞާޞްގެ އަދަބު ތަންފީޛުކުރެވޭނީ ހުރިހާ މަރުޙަލާއެއް ނިމި ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެ އަދަބު ދިނުމަށް ޙުކުމްކޮށްފިނަމައެވެ. (ޕެރ. 8–11، 59–63)
  2. ދަޢުވާއާ ގުޅޭ ލިޔެކިޔުން ލިބިދިނުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ކުށުން ބަރީޢަވުމަށް މަސައްކަތްކުރުން ކަމުން، ޤާނޫނީ ވަކީލަކު ހަމަޖައްސާފައިވާ ޙާލަތުގައި (ޚާއްޞަކޮށް ދިވެހިބަސް ލިޔަން ކިޔަން ނޭނގޭ ބިދޭސީއެއްގެ މައްސަލައިގައި) އެ ލިޔުންތައް ދިފާޢީ ވަކީލަށް ލިބިފައިވާކަން ކަށަވަރުކުރުމުން ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 107 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1) ގެ ބޭނުމަށް އެކަން ފުރިހަމަވެއެވެ. (ޕެރ. 67–70)
  3. ދަޢުވާ ސާފުވެއްޖެތޯ ކަށަވަރުކުރުން ކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި ދަޢުވާލިބޭ މީހާއާ ސުވާލުކޮށްގެން ނޫނެވެ؛ ތަރުޖަމާނު މެދުވެރިކޮށް ނުވަތަ ޤާނޫނީ ވަކީލާ ސުވާލުކޮށްގެންވެސް އެކަން ކުރެވިދާނެއެވެ. އަޞްލު ކުށާއި އޭގެ އަދަބު ސާފުކޮށްދީފައިވާ ޙާލަތުގައި، ކުށް ކުރަން އުޅުމާއި އެހީތެރިވުމުގެ ކުށްތައް (107 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)) ސާފުކޮށް ނުދެވުމަކީ، އަޞްލު ކުށް ސާބިތުވާ މައްސަލައެއްގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ބޭއިންޞާފެއް ލިބޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 72–74، 79)
  4. ޙައްޤުތައް ލިބިދިންކަން ނުވަތަ އެންގިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ލިޔުމެއްގައި ސޮއިކުރުވައި އިނގިލީގެ ނިޝާން ޖަހާފައި ނެތުމަކީ، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިސް ހިނގި ގޮތް އަޑާއި މަންޒަރާއެކު ރެކޯޑްކުރެވި ރައްކާކުރެވިފައިވާ ޙާލަތުގައި އިޖުރާއަތު ބާޠިލުވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. އަދި އަވަސް ނިޔާއިން މައްސަލަ ބެލޭނެކަން އެންގުން އިސްފަސްވުމަކީ، ބޭއިންޞާފެއް (prejudice) ނުލިބޭހާ ހިނދަކު، ޙުކުމް ބާޠިލުވާ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 82، 83–90)
  5. ދަޢުވާއަށް އިޢުތިރާފުވޭތޯ ނުވަތަ އިންކާރުކުރޭތޯ ސުވާލުކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރު ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ދިފާޢީ ވަކީލު ފަނޑިޔާރަށް ކުރިން އެ ސުވާލުކުރުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ތަރުތީބަށް ބުރޫއަރާ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 85)
  6. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 52 ވަނަ މާއްދާއާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 19 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ޖިނާއީ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓެއްގައި ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމަތީގައި ބޭއްވޭ ކޮންމެ އަޑުއެހުމެއްގައި (ބަންދާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ އަޑުއެހުމާއި އޯޑިއޯ ވީޑިއޯ އަޑުއެހުން ހިމެނޭގޮތުން) ބުއްދި ސަލާމަތުން ހުރެ ވާ އިޢުތިރާފަކީ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވިދާނެ ޤަޟާއީ އިޢުތިރާފެކެވެ. މަރުގެ އަދަބު އަތުވެދާނެ ކުށެއްގައި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ޝަރުޠުތައް (ހުޅުވާލެވިފައިވާ ކޯޓެއްގައި، ވަކީލެއްގެ އެހީ ލިބިހުރެ، ކުށުގެ ހުރިހާ ރުކުންތަކަށް އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ވާ އިޢުތިރާފު) ފުރިހަމަވާންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 91–95)
  7. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 108 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އިޢުތިރާފު ބަލައިގަތުމުގެ ކުރިން ފަނޑިޔާރު ދެކަމެއް ކަށަވަރުކުރަންޖެހެއެވެ: އެއީ މަޖުބޫރުކުރުމެއް، ނުފޫޒެއް ނުވަތަ ބިރުދެއްކުމެއް ނެތި ބުއްދި ސަލާމަތުން އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ވާ އިޢުތިރާފެއްކަމާއި، ޙަޤީޤަތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެންވާ އިޢުތިރާފެއްކަމެވެ. ކޮންމެ އިޢުތިރާފަކަށް މެޑިކަލް ޓެސްޓެއް ހެދުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ؛ ބުއްދިއަށް އުނިކަން ލިބިގެންވުމާއި ޝަރީޢަތަށް ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢުތަކަކީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ނަގަންޖެހޭ ދިފާޢެވެ. އިޢުތިރާފު ޙަޤީޤަތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާކަން، އެއާ ގުޅި ލާމެހިގެންވާ އެހެން ހެކިތަކުން (ސީސީޓީވީ، ޒަޚަމްތައް، ހެކިވެރިން) ކަށަވަރުކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 102–111)
  8. ޤަތުލު ޢަމްދުގެ މައުނަވީ ރުކުން (mens rea) ކަމުގައިވާ މެރުމުގެ ޤަޞްދު ދެނެގަނެވޭނީ ހަމަލާ އަމާޒުކުރި ހަށިގަނޑުގެ ތަންތަނާއި، ބޭނުންކުރި އާލާތާއި، ހަށިގަނޑު ފޮރުވުން ފަދަ ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 96–101)
  9. މުއްތަހަމާމެދު ރަނގަޅު ގޮތެއް ހަދައިދޭނެ ކަމަށް ބުނެ ދެވޭ ވަޢުދުތަކާއި ދަޢުވާ ނުކުރާނެ ކަމުގެ އުއްމީދު ފަދަ ކަންކަމަކީވެސް އިޢުތިރާފު ބާޠިލުކުރާ އިކުރާހުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަމެވެ؛ ނަމަވެސް، އިޢުތިރާފުވިއިރު އަދަބަށް ލުޔެއް ނުލިބޭނެކަން އަންގައިދީފައިވާނަމަ ލުޔެއްގެ އުއްމީދުގައި އިޢުތިރާފުވީ ކަމަށް ބެލެވޭކަށް ނުޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 107، 125)
  10. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 109 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތީ އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާއާ ހަމައަށެވެ. ފަނޑިޔާރެއްގެ ކުރިމަތީގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ބުއްދި ސަލާމަތުން އިޢުތިރާފުވެ، އަވަސް ނިޔާގައިވެސް އެ އިޢުތިރާފު ދަމަހައްޓައި އޭގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަށްފަހު، މަތީ މަރުޙަލާގައި އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވުމަށް ފުރުޞަތު ނުދެވޭނެއެވެ. އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވުމަށް ފުރުޞަތު ދިނުމުގައި ސަބަބުވެރި ހަމައެއް އޮންނަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 112–116، 122، 134)
  11. ޙައްދު ކަނޑައެޅިފައިވާ ޒިނޭގެ މައްސަލަތައް ފިޔަވައި، ޙައްދާއި ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތަކުގައި އިޢުތިރާފު ތަކުރާރުކުރުމަކީ ޝަރުޢީ ހަމައިން ލާޒިމު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 117)
  12. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (2) (ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ބަޔާން ހިމެނޭގޮތުން ހެކިބަސްތަކުގައި އެއްވެސް ފުށުއެރުމެއް އޮތްނަމަ ކުށް ސާބިތުނުވާނެ) ލަފުޒީ މާނައަށް ތަރުޖަމާކުރުމަކީ ޙައްދާއި ޤިޞާޞްގެ ކުށް ސާބިތުކުރުން މުސްތަޙީލުކޮށްލާ ކަމަކަށްވާތީ، އެ މާއްދާތައް ތަރުޖަމާކުރަންވާނީ ޙައްލު ހޯދައިދިނުމުގެ އުޞޫލު (mischief rule) އާ އެއްގޮތަށެވެ. (ޕެރ. 123)
  13. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ A/23-2011/SC ޤަޟިއްޔާގައިވާ ގޮތުން ޖިނާއީ އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވުން މަނާކަމެއް ނޫން ނަމަވެސް، ރުޖޫޢަވުމާއި އޭގެ ސަބަބުތައް ވަޒަންކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެންވަނީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށެވެ؛ ދަށުކޯޓުގެ ރެކޯޑިންގތަކާއި ފަހުން ލިޔުނު ސިޓީއެއްގެ ވާހަކަތައް ތަޢާރުޟުވާނަމަ، ފަހުން ހުށަހަޅާ ރުޖޫޢަވުމުގެ ސަބަބުތައް ބަލައިނުގަނެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 127–130)
  14. މަރަށް މަރު ހިފުމާއި ދިޔަ ހިފުމާއި މަޢާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވަނީ މަޤްތޫލުގެ ވާރިޘުންނަށެވެ. ޤިޞާޞް ހިފުމުގެ ކުރިން ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް ވާރިޘުންނަށް އެ ޙައްޤު ދޫކޮށްލެވޭތީ، ޤިޞާޞްގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ ކުރިން ތަންފީޛުކުރާ ފަރާތުން ވާރިޘުންގެ ބަސް އަލުން ހޯދައި، އެންމެ ފަހު ވަގުތުގައިވެސް ތިބީ ޤިޞާޞް ހިފަންތޯ ކަށަވަރުކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 133)
  15. [ޚިލާފު ރައުޔު – ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢު] ދަޢުވާ ސާފުވެއްޖެތޯ ފަނޑިޔާރު ސުވާލުކުރަންޖެހޭނީ ސީދާ ދަޢުވާލިބޭ މީހާއާ (ބަސް ނޭނގޭނަމަ ތަރުޖަމާނު މެދުވެރިކޮށް) ކަމަށާއި، 107 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ޙައްޤުތައް އަނގަބަހުން އަންގައި ޖަދުވަލުގައިވާ ބަޔާނުގައި ސޮއިކުރުވައިގެން ކަށަވަރުނުކޮށް ހޯދާ އިޢުތިރާފަކީ ޞައްޙަ އިޢުތިރާފެއް ނޫންކަމަށް ހުށަހަޅައި، ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވަން ފެންނަކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 26–29، 48–57)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

މި ޚުލާޞާއާއި އުޞޫލުތައް ނަގާފައިވަނީ AI ބޭނުންކޮށް، އަދި ރިވިއު ނުކުރެވޭ. ޙަވާލާދިނުމުގެ ކުރިން ޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފް ބައްލަވާ.