ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. މުޙައްމަދު ނަޖާޙް

ދަޢުވާގައި ކުށާއި ޢުޤޫބާތް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނީ ނައްޞަށް ޙަވާލާނުދިނުމަކީ އުނިކަމެއް ނަމަވެސް، އެއީ ދަޢުވާ އަޞްލުން ބާޠިލުވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ މުއްތަހަމަށް ދިފާޢުވުމަށް ހުރަސްއަޅާފަދަ އުނިކަމެއް ނޫންނަމަ އެއީ ފުރިހަމަކުރެވިދާނެ އުނިކަމެކެވެ. (ޕެރ. 5)

މަރުގެ ހުރިހާ މައްސަލައެއްގައި ޤިޞާޞް ނުހިފެވޭނެއެވެ؛ ޤިޞާޞް ހިފެވޭނީ ޤަތުލު ޢަމުދުގައެވެ. ޙައްދާއި ޤިޞާޞްގެ ކުށްތައް ސާބިތުކުރަންވާނީ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 1205 (ހ) ގައިވާ ގޮތަށް 'އެއްވެސް ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް' ކަމަށްވާއިރު، އެއީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 'އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތި' މިންގަނޑަށްވުރެ ބަރު މިންގަނޑެކެވެ. (ޕެރ. 5، 15)

'ޝުބުހަތަކުން ޙައްދުތައް ދުރުކުރާށެވެ' މި ޤާޢިދާ ޤަތުލުގެ މައްސަލަތަކަށް ތަޠުބީޤުކުރުމަކީ ނާދިރު ކަމެކެވެ؛ ޢަމަލުގެ ރުކުނުގައި ޝުބުހައެއް އުފެދިއްޖެނަމަ ކުށް ބަދަލުވާނީ ޤަތުލު ޚަޠައު ނުވަތަ ޖުރުޙަށް، އަދި ޤަޞްދުގައި ޝުބުހައެއް އުފެދިއްޖެނަމަ ޝިބުހު ޢަމުދަށެވެ. (ޕެރ. 16)

ހެކިބަހާއި އިޤްރާރު ނެތް ޙާލަތުގައި، ފާޅުވެ ފެންނަން އޮތް ނުވަތަ ހަރުދަނާ ޤަރީނާ (ޤަރީނާ ޟާހިރާ / ޤަޠުޢިއްޔާ) އަށް ބިނާކޮށް ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތަކާއި މަރުގެ މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް ހުއްދަކުރާ ކަމެކެވެ؛ 'ބައްޔިނާ' އަކީ ޙައްޤު ހާމަކޮށްދޭ ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ، އަދި ޠިއްބީ އަދި ސައިންޓިފިކް ހަރުދަނާ ޤަރީނާއަކީ ބައެއް ޙާލަތުގައި ދެހެކިންގެ ހެކިބަހަށްވުރެ ވަރުގަދަ ހެއްކެކެވެ. (ޕެރ. 17–19)

ހެކިވެރިއެއްގެ މައްޗަށް ކުށެއް ސާބިތުވީ ހެކިބަސް ނެގުމަށް ފަހުގައިނަމަ، އެކަމަކުން ކުރިން ދީފައިވާ ހެކިބަހަށް އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ؛ ދޮގުހެކިދިންކަން ސާބިތުވެފައިވާ މީހާ، ޙައްދެއްގައި ބެދިފައިވާ މީހާ، ނުވަތަ ގާތްތިމާގެކަމުން މަނާވާ މީހާ ނޫންނަމަ މުސްލިމުން ޢަދުލުވެރިންކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 20)

ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ތިން ރުކުނަކީ: މަރުވި މީހާއަކީ ލޭގެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ދިރިހުރި މީހަކަށް ވުމާއި، ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ޢަމަލުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން މަރު ވާޤިޢުވުމާއި، މެރުމުގެ ޤަޞްދު އޮވެގެން ޢަމަލު ހިންގުމެވެ؛ ޤަޞްދު ދެނެގަނެވެނީ ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރާއި، ޢަމަލުގެ ކުރިންނާއި ފަހުގެ ސުލޫކާއި، ވަށައިގެން ހުރި ހުރިހާ ކަމަކަށް ބަލައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 21)

ދައުލަތުން ހުށަހަޅާ ހެކިތަކުން ވާޤިޢާއެއް ޔަޤީނާ ގާތަށް ސާބިތުވާނަމަ، އެއާ ޚިލާފު ދިފާޢެއް ނަގާ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން އެ ދިފާޢު އެކަށީގެންވާ ހެއްކަކާއެކު ނުވަތަ މަދަނީ މިންގަނޑަށް ސާބިތުކުރަންޖެހެއެވެ؛ އަސާސެއްނެތް ވަހުމީ ޝައްކަކުން ޔަޤީންކަން ފިލައެއް ނުދާނެއެވެ ('ޔަޤީންކަން ޝައްކަކުން ފިލައެއް ނުދެއެވެ'). ހަނުހުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދޭ ޙައްޤެއް ނަމަވެސް، ހެކި ޤަރީނާ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް އިޝާރާތްކުރާނަމަ އޭނާގެ ފަރާތުން ޖަވާބެއް ދިނުން ލާޒިމުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 21)

މަރުވި ގޮތާއި ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރު ނުވަތަ ވަސީލަތު (ޕޯސްޓްމޯޓަމް ނުހެދުމުން) ނޭނގޭނަމަ މެރުމުގެ ޤަޞްދު ސާބިތެއް ނުވާނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ޢަމަލުން މަރުވިކަމާއި ޢުދުވާނީ ޤަޞްދު ޤަޠުޢީ ޤަރީނާއިން ސާބިތުވާނަމަ ކުށް ސާބިތުވާނީ ޤަތުލު ޝިބުހު ޢަމުދުގެ ގޮތުގައެވެ. ކުރިން ކުރި އަނިޔާތަކާއި ހަށިގަނޑު ފޮރުވުމަކީ ދެކޮޅުވެރި ޤަޞްދު ދައްކައިދޭ ޤަރީނާއެވެ. (ޕެރ. 21–23، އަޣްލަބިއްޔަތު)

ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/66 ގެ 88 ވަނަ މާއްދާގައި ވަކި ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ ވަކި ޢުޤޫބާތެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާތީ، މަރުގެ ދަޢުވާއެއްގައި ދަޢުވާކުރި ކުށަށްވުރެ ލުއި ކުށެއް ސާބިތުވާނަމަ އެ ކުށަށް ޢުޤޫބާތް ދެވިދާނެއެވެ؛ މި އުޞޫލު ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 87 (ހ) އާއި (ނ) ގައި ވެސް ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 22، އަޣްލަބިއްޔަތު)

ޤަތުލު ޝިބުހު ޢަމުދުގެ އަޞްލީ ޢުޤޫބާތަކީ ބަރުކުރެވިފައިވާ (މުޣައްލަޡު) ދިޔައެވެ؛ ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޤަވާޢިދު (6) ގެ 76 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ލުއި ދިޔައަށް 1/3 އިތުރުކޮށް ބަރު ދިޔަ 133,333.33ރ. އެވެ؛ ޤަވާޢިދެއްގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ މިންވަރުތައް ކޯޓުން އަމިއްލައަށް މަތިކޮށް ދަށްކުރުމަކީ ރަނގަޅު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 24)

ދިޔައިގެ އިތުރުން ނުވަތަ ބަދަލުގައި ޖަމާޢަތުގެ ޙައްޤެއްގެ ގޮތުން ތަޢުޒީރީ ޢުޤޫބާތެއް ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރީޢަތުގައި މަނާކަމެއް ނޫނެވެ؛ ތަޢުޒީރު ކަނޑައެޅުމުގައި ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 111 ވަނަ މާއްދާގެ (ޖިނާޔަތުގެ 2 ވަނަ ދަރަޖައިގެ ކުށް) އަސާސީ މިންގަނޑުން ފަށައި، ޢުޤޫބާތް މަތިކުރާ ޙާލަތްތަކަށް ބަލައި ދަރަޖަތައް އިތުރުކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 25–26، އަޣްލަބިއްޔަތު)

މަރުގެ މައްސަލަތަކުގައި ވާރިޘުންނަކީ ތަރިކައިގެ އުޞޫލުން ޙިއްޞާ ލިބޭ ކޮންމެ މީހެކެވެ؛ ބައްޕައާއި ފިރިހެން ދަރިން ތިބިއިރު އެއްބަނޑު އެއްބަފާ މީހުން ޙަޖަބުވާތީ އެމީހުންގެ ބަޔާން ނަގާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ؛ ދަށުކޯޓުން ވާރިޘުން ރަނގަޅަށް ކަނޑައަޅައި އެމީހުންގެ ނުވަތަ ވިލާޔަތު ލިބިގެންވާ މީހުންގެ ބަޔާން ނަގައި ރިޕޯޓުގައި ހިމަނަންޖެހޭނެއެވެ؛ ދިޔަ ލިބިގަތުމުގެ ދަޢުވާ ތަރިކައިގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ ކޯޓަކަށް ވަކިން ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 27–30)

ޚިލާފު ރައުޔު (ފަނޑިޔާރު ޙުސައިން ޝަހީދު): ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަށް ބިނާކޮށެވެ؛ ދަށުކޯޓުގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ލުއި ކުށުގެ ފުރުޞަތު ސާފުކޮށްނުދީ، ދައުލަތުން އެކަމަށް އެދިފައިވެސް ނުވާއިރު، އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި ދަޢުވާގެ ޤާނޫނީ ސިފަ ބަދަލުކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ ޙައްޤުތަކާއި އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤުގެ އެއް މަރުޙަލާ ގެއްލޭ ކަމެކެވެ؛ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނީ ސިފަ ބަދަލުކުރުމުގެ ބާރު ފަނޑިޔާރަށް ދޭ ޤާނޫނީ ނައްޞެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 33–36)