ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޢާލިމް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ ކުށް ސާބިތު (ޤަޠުލު ޚަޠައު)، ކައްފާރާއަށް 2 މަސް ރޯދަ، 10 އަހަރަށް ލައިސަންސް ނުދެވޭނެ، ދިޔައާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، މަރުގެ މައްސަލަ، ޤަޠުލް ޚަޠައު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2009، އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނު، 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 63 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 32 ވަނަ މާއްދާ، 33 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، 59 ވަނަ މާއްދާ، 61 ވަނަ މާއްދާ، 223 ވަނަ މާއްދާގެ (ފ)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2020/10، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2009/5 (އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނު) އަށް 4 ވަނަ އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ ޤާނޫނު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު، 111 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 66/، 88 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/4، 19 ވަނަ މާއްދާ، 17 ވަނަ މާއްދާ، 12 ވަނަ މާއްދާގެ، 76 ވަނަ މާއްދާ، ގަވާއިދު ނަންބަރު 2009/4، އެއްގަމު އުޅަނދު ދުއްވުމުގެ ލައިސަންސް ދޫކުރުމުގެ ގަވާއިދު، ގަވާއިދުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، އިންޖީނުލީ އެއްގަމު އުޅަނދު ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުން، ލައިސަންސްނެތި ދުއްވުން، އަލުންހެކި ވަޒަންކުރުން، ހެކިބަސް ފުށުއެރުން، ވަޤިޢާ ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑު، ޤާނޫނު އުވާލުން، ކުށް ތަޖުރީމުކުރުން، މުއްތަހަމަށް ފައިދާ އަދަބު، އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތް މިންގަނޑު، ތަޙުވީލުކުރުން، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)، މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު، ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 109/Cr-C/2016

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސައިކަލުން ޖެހި ފަރާތެއް ނިޔާވި ހާދިސާއެއްގައި، ލައިސަންސްނެތި ސައިކަލު ދުއްވި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގެ ދަށުން ކުޅަ ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުމުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކަނޑައެޅީ ހެކި ރަނގަޅަށް ވަޒަންނުކޮށް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)އާ ޚިލާފަށްތޯ؛ އަދި ދަޢުވާކުރި މާއްދާ ފަހުން އުވާލެވި ބަދަލުވެފައިވާއިރު ކުށް ސާބިތުވާނަމަ ކަނޑައަޅަންޖެހޭނީ ކޮން އަދަބެއްތޯ (ދިޔަ، ކައްފާރާ، ލައިސަންސް ހިފެހެއްޓުން).

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ލައިސަންސްނެތި ސައިކަލު ދުއްވަމުން ދިޔަ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ސައިކަލުގެ ކޮންޓްރޯލް ގެއްލި، މަގުން ހިނގަމުން ދިޔަ ފަރާތެއްގައި ޖެހި، އެ ފަރާތް ބޮލަށް ލިބުނު އަނިޔާތަކުގެ ސަބަބުން ނިޔާވިއެވެ. ދައުލަތުން އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގެ ދަށުން ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުމުގެ ދަޢުވާ ކުޅެއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ބާރަށް ދުއްވިކަމާއި އިހުމާލު ފާޅުކަން ބޮޑުކަން އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތި ސާބިތުނުވާތީ، ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ޙުކުމްކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ހެކި ވަޒަންކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 (އ) އާއި 143 (ރ)އާ ޚިލާފަށް، ޤަރީނާތަކަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށް ކަމަށާއި ލައިސަންސްނެތި ދުއްވުމަކީ އޭގެ ޒާތުގައިވެސް ފަރުވާކުޑަ ޢަމަލެއް ކަމަށެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ބުނީ ގަސްދުގައި ކުރި ކަމެއް ނޫންކަމަށާއި އެހެން ފަރާތެއްގެ ސަބަބުން ކޮންޓްރޯލް ގެއްލުނު ކަމަށާއި، އަދަބެއްދޭނަމަ ލުއި އަދަބެއް ދިނުމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ލައިސަންސްނެތި ދުއްވުމަކީ ޤާނޫނީގޮތުން ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުންކަމަށް އިފްތިރާޟުކުރެވޭތީ (ފަނޑިޔާރު ފަރްހީޒާ ބުރަވެވުނީ ލައިސަންސް ނެތުމާއެކު ބާރު ސްޕީޑުގައި ދުއްވިކަމަށް ބުރަވެވޭތީ) ދަޢުވާ ސާބިތުވެ، މަރަކީ ޤަޠުލު ޚަޠައެއްކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ. ކުށްކުރިއިރު އޮތް 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގެ އަދަބު ލުއިކަމުން އެ މާއްދާގެ ދަށުން، ދިޔައާއި ކައްފާރާ ހިމެނޭ "ބަދަލު" އަދި ލައިސަންސް ނުދިނުން ކަނޑައަޅައި، ވާރިސުންގެ ބަސް ހޯދައި ދިޔައާމެދު ނިންމުމަށް ތަޙުވީލުކުރިއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހެކިތަކަށް ޝާމިލުކޮށް ބަލާއިރު ޝަރީޢަތްކުރި ކޯޓުން ނެރެފައިވާ ދޭހައަކީ ރަނގަޅުނޫން ދޭހައެއްކަމަށް ފެންނަނަމަ، ނުވަތަ ސާބިތުވެފައިވާ ވާޤިޢާތަކަށް ތަޠުބީޤުކޮށްފައިވަނީ ނުރަނގަޅު ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކެއްނަމަ، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ހެކި އަލުން ވަޒަންކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 34)
2. އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނުގެ 1، 32 އަދި 33 ވަނަ މާއްދާއާއި ލައިސަންސް ދޫކުރުމުގެ ގަވާއިދުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)އަށް ބަލާއިރު، އެއްގަމު އުޅަނދެއް ދުއްވުމުގެ ލައިސަންސްނެތި އުޅަނދު ދުއްވާ މީހަކީ، ދުއްވި ބާރުމިނަކަށް ނުބަލައި، ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވާ މީހެއްކަމަށް ޤާނޫނީގޮތުން އިފްތިރާޟުކުރަންޖެހެއެވެ. އެނޫން ތަރުޖަމާއަކީ މާނަކުރުމުގެ ހަމަތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 17 ވަނަ މާއްދާގައިވާ މަޤުޞަދު ޙާޞިލުވާ ގޮތަށް މާނަކުރުމުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފު ތަރުޖަމާއެކެވެ. (ޕެރ. 47-49، 55)
3. އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގެ ދަޢުވާއެއްގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަކީ ލައިސަންސް ނެތްމީހެއްކަން ދައުލަތުން ސާބިތުކޮށްދިނުމުން ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުމުގެ ޢުންޞުރު ފުރިހަމަވެއެވެ؛ ދުވެލީގެ ބާރުމިނުން ނުރައްކާތެރިކަން އުފެދުނުކަން ސާބިތުކޮށްދޭން ނުޖެހެއެވެ. ނުރައްކާތެރިކޮށް ދުއްވުމަކީ ހަމައެކަނި ހުއްދަ ބާރުމިނަށްވުރެ ބާރަށް ދުއްވުމަކަށް ވަކިނުވެއެވެ. (ޕެރ. 56، 59)
4. ތަޙުޤީޤަށާއި ޝަރީޢަތަށް ދީފައިވާ ބަޔާންތަކުގައި ތަފާތުތައް ހުރިނަމަ، އެއީ ދެކޮޅުޖެހޭ ވާހަކަތަކެއްތޯ ވަޒަންކޮށް، ތެދުކަމަށް ބުރަވެވުނީ ކޮން ބަހަކަށްކަމާއި ސަބަބު ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 53)
5. ކުށް ހިނގިއިރު ކުށާއި އަދަބު ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާނަމަ، ދަޢުވާކުރި މާއްދާ ފަހުން އުވާލެވުނަސް، ޤަޠުލު ޚަޠައުގެ ކުށާއި އަދަބު (ކުރީގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 88 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)ގެ ދަށުން) ދެމިއޮތުމުން، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާއާއި 61 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)ގެ ބޭނުމަށް އެ ކުށް ތަޖުރީމުކުރެވިފައިވާތީ، ދަޢުވާ ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 39-41؛ ޕެރ. 123)
6. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުށްކުރިއިރު އޮތް އަދަބަށްވުރެ ބޮޑު އަދަބެއް ނުދެވޭނެ ހިނދު، އަދި ފަހުން ލުޔެއް ދީފައިވާނަމަ ފަހުގެ އަދަބު ދޭންޖެހޭ ހިނދު، ލައިސަންސް ހިފެހެއްޓުމުގެ މުއްދަތަށް ބަލާއިރު ކުރީގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގައިވާ އަދަބަކީ ފަހުގެ 63 ވަނަ މާއްދާއަށްވުރެ ލުއި އަދަބު ކަމުން، އަދަބު ކަނޑައަޅަންޖެހޭނީ ކުރީގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގެ ދަށުންނެވެ. (ޕެރ. 109، 149-154)
7. އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)ގައިވާ "އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުން ކަނޑައަޅާ ބަދަލު"ގެ މާނައިގެ ތެރޭގައި ނިސާ ސޫރަތުގެ 92 ވަނަ އާޔަތުގައިވާ މަރުގެ ދިޔަ ހިމެނެއެވެ؛ އަދި ދިޔައާއި ކައްފާރާ ޝަރުޢީގޮތުން ވަކިނުކުރެވޭތީ ކައްފާރާވެސް އޭގައި ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 156-161)
8. ލައިސަންސް ނެތް މީހެއްގެ މައްޗަށް ލައިސަންސް ހިފެހެއްޓުމުގެ އަދަބު ހިންގާނީ ޤާނޫނުގެ މަޤުޞަދަށް ބަލައި (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާއި 6 ވަނަ މާއްދާ)، އެ މުއްދަތަށް ލައިސަންސް ދޫކުރުމުން މަޙުރޫމުކުރުމުގެ ގޮތުގައެވެ. (ޕެރ. 114-115، 163)
9. މަރުގެ ދިޔައާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭނީ ވާރިސުންގެ ބަހަށް ބިނާކޮށް ކަމުން، ދަށުކޯޓުން ވާރިސުން ސާބިތުކޮށް ބަސް ހޯދާފައިނުވާނަމަ، ދިޔައާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް މައްސަލަ ދަށުކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 117-119، 162)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2009 (އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނު)ގެ 1، 32، 33 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 63 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 36/2015 (އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނަށް 3 ވަނަ އިޞްލާޙު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2020 (އެއްގަމު ދަތުރުފަތުރުގެ ޤާނޫނަށް 4 ވަނަ އިޞްލާޙު)ގެ 41 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު)ގެ 10 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަދި 111 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/66 (ކުރީގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ޗެޕްޓަރ 3ގެ 88 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު)ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 6 ވަނަ މާއްދާ، 12 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، 17 ވަނަ މާއްދާ، 19 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 19، 20، 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)، 59، 61 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 142، 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، 223 ވަނަ މާއްދާގެ (ފ)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2009/4 (އެއްގަމު އުޅަނދު ދުއްވުމުގެ ލައިސަންސް ދޫކުރުމުގެ ގަވާއިދު)ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6ގެ 76 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އުޞޫލު ނަންބަރު 02/2021 (ޝަރީޢަތުން އަދަބު ކަނޑައެޅުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު)ގެ 44 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ނިސާ ސޫރަތުގެ 92 ވަނަ އާޔަތް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/49 (މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯޓްސް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/SC-A/19 (ޝަރުމީލާ ޝަރީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/72 (ޢަބްދުﷲ ނަޡީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/01
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/100
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/04 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އއމ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/86 (އއރ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2009/SC-A/24 (ހިއުމަން ރައިޓްސް ކޮމިޝަން އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް ވ. މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/50 (މަފްތޫޙު ސަޢީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• [2022] SC 18 (މުޙައްމަދު ނަޖާޙު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/HC-A/275 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ޝަހީމް)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/HC-A/285
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/HC-A/26
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2009/SC-A/18
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/178
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/HC-A/74