އިސްމާޢީލް ޝުޖާޢު ވ. ޔޫސުފް ރިޟާ

ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މަކަރުވެރިގޮތަކަށް ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުން (fraudulent misrepresentation) ސާބިތުވުމަށް، (1) ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފު ކަމެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް އޮތުމާއި، (2) އެއީ ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފު ކަމެއްކަން އެނގިހުރެ ނުވަތަ ޤަބޫލުކޮށްހުރެ މަކަރުވެރިގޮތަކަށް ތެދެއްކަމަށް ދެއްކުމާއި، (3) އެކަމުގެ މައްޗަށް އިތުބާރުކޮށްގެން އަނެއް ބައިވެރިޔާ ކޮންޓްރެކްޓުގައި ބައިވެރިވުން ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެއެވެ. މިކަންކަން ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެއީ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި އުފައްދާފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓެއް ނޫންކަމުން، 13 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެއީ ބާޠިލު ކޮންޓްރެކްޓެއް ކަމަށް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 19–23)

އެހެނިހެން ޤަރީނާތަކާ ނުލައި ހަމައެކަނި ޗެކެއް އޮތުމަކީ ދެފަރާތެއްގެ މެދުގައި މުޢާމަލާތެއް ނުވަތަ ދަރަންޏެއް ސާބިތުކޮށްދޭ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 30)

ކުންފުންޏާއި އޭގެ ހިއްސާދާރުންނަކީ ވަކި ޤާނޫނީ ޝަޚްޞުން ކަމުން، ކުންފުނިން ކުރާ މުޢާމަލާތްތަކާއި ހިއްސާދާރު ފަރުދީ ގޮތުން ކުރާ މުޢާމަލާތްތަކަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ތަފާތު މުޢާމަލާތްތަކެވެ. ކުންފުންޏަށް ލިބެންޖެހޭ ފައިސާއެއް ހޯދުމަށް ހިއްސާދާރަކަށް (މެޖޯރިޓީ ހިއްސާދާރަކަށްވިޔަސް) ފަރުދީ ގޮތުން އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 30، 39، 72)

ކުންފުންޏަށް ލިބެންޖެހޭ ފައިސާގެ މައްސަލައެއް، އެއީ ފަރުދީ ގޮތުން ތިމަންނައަށް ލިބެންޖެހޭ ފައިސާގެ މައްސަލައެއްކަމަށް އެނގިހުރެ ދައްކައި، އެކަމަށް އިތުބާރުކޮށް އަނެއް ފަރާތް ޖާމިނުވެ ސޮއިކުރާ އެއްބަސްވުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ފަދަ އޮޅުވާލުމެއްގެ މައްޗަށް ވެވިފައިވާ، 13 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބާޠިލު އެއްބަސްވުމެކެވެ. (ޕެރ. 31–48)

މީހަކަށް ދީފައިވާ ފައިސާއެއް އަނބުރާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރާ މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުތަކުން ޢަމަލުކުރާ ޢާންމު އުސޫލަކީ، ފައިސާ ދިންކަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްދިނުމެވެ؛ އެކަން ސާބިތުވެއްޖެނަމަ އެ ފައިސާ ނަގައިދިނުމަށް ކަނޑައަޅާނެއެވެ. (ޕެރ. 43)

ދަށުކޯޓުގައިވެސް އަދި ހައިކޯޓުގައިވެސް ފަރާތަކުން ތަކުރާރުކޮށް އެދުމުން، މައްސަލައާ ގުޅޭ އެހެން ކޯޓެއްގެ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ލިޔުންތައް ހައިކޯޓުން ހޯދައި ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ހައިކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމެއް ނޫނެވެ. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 48 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން މައްސަލައަކާ ގުޅޭ ކޮންމެ ލިޔުމެއް ހުށަހެޅުމަށް އަމުރުކުރުމުގެ ބާރު ހައިކޯޓަށް ލިބިގެންވާތީ، އެއީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި ހައިކޯޓު ގަވާއިދުގެ 27 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. 32 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ދަށުކޯޓުގެ އުނިކަމެއް ހައިކޯޓުގައި ފޫބެއްދިދާނެނަމަ މައްސަލަ ދަށަށް ފޮނުވުމުގެ ބަދަލުގައި ހައިކޯޓަށް ގޮތް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 59–60)

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝަރުޢީ ނިޒާމަކީ ގިނަ ސިފަތަކުން އެޑްވަސޭރިއަލް ނިޒާމެއް ކަމުން، ފަނޑިޔާރުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެނީ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅޭ ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށެވެ؛ އިސްތިއުނާފެއްގައި ނިންމުން ޤާނޫނާ ޚިލާފުކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތެވެ. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 48 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާއި (ބ) އިން ސުވާލުކުރުމާއި ލިޔުން ހޯދުމުގެ ބާރު ލިބިދީފައިވީނަމަވެސް، އެ ބާރުތައް ބޭނުންކުރަންވާނީ އެޑްވަސޭރިއަލް ނިޒާމުން އެއްކިބާނުވެއެވެ: ފަނޑިޔާރުން ހޯދާ ލިޔުންތައް މައްސަލައިގެ އެންމެހައި ފަރާތްތަކާ ހިއްސާކޮށް ބަސްބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ؛ ސުވާލުތައް ކުރަންވާނީ އެންމެހައި ފަރާތްތަކުގެ ހާޒިރުގައެވެ؛ އަދި ފަރާތްތަކަށް ނޭނގި ފަނޑިޔާރުގެ އިސްނެގުމަކަށް އައު ހުށަހެޅުމެއް ނުހުށަހެޅޭނެއެވެ. (ޕެރ. 62–65)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރުން ޢަމަލުކުރަންޖެހެނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނަށް ކަމުން، ޤާނޫނުގައި ފާޅުކަންބޮޑު ގޮތެއްގައި ފާހަގަކުރެވޭ ކަމެއް، އެއީ ޚަޞްމަކު ނުނަގާ ނުކުތާއެއްކަމަށް ބުނެ އެއްފަރާތްކޮށް ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ޙުކުމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެފަދަ ކަމަކާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން، އެކަމާމެދު ޚަޞްމުން ދެކޭގޮތް ހޯދައި، ޚަޞްމުން އެދޭނަމަ ޖަދަލުކޮށް ތަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 66–69)

ހައިކޯޓުން ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމުގައި ގޯހެއް ނުހަދައި، ހަމައެކަނި ފަރާތްތަކުން ނުނަގާ ދިފާޢަކަށް ފަރާތްތަކުގެ ބަހެއް ނުހޯދާ ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ އިޖުރާއީ ގޮތުން އެދެވޭ ގޮތް ނޫންނަމަވެސް، އެކަމުގެ މައްޗަށް އެކަނި ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ފަރާތްތަކަށް ލިޔުންތައް ހިއްސާކޮށް ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު ދެވިފައިވާނަމަ، މައްސަލަ އަނބުރާ ފޮނުވުމުގެ ބަދަލުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ގޮތް ކަނޑައެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 71–76)