ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އަޙްމަދު މޫސާ މުޙައްމަދު

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުން ޙުކުމްކުރުމުގެ ކުރިން މީހަކު ބަންދުގައި ނުބެހެއްޓުމަކީ އަޞްލު ގޮތެވެ. ބަންދުގައި ބެހެއްޓުމަކީ އެ އަޞްލަށް އޮތް އިސްތިސްނާއެވެ. އެ އިސްތިސްނާތަކަކީ ހެކި ފޮރުވުމަށް، ހެކިބަސްދޭ މީހަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފާނެކަމަށް، ކޯޓަށް ހާޟިރުނުވެދާނެކަމަށް، ފިލައިފާނެކަމަށް، ނުވަތަ މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެދާނެކަމަށްޓަކައެވެ. (ޕެރ. 48-49، އަޣުލަބިއްޔަތު)

މައްސަލަ ދިގުލައިގެން ހިނގައިދާނެކަމަކީ ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ނުކުތާއެއް ނަމަވެސް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ އިސްތިސްނާތަކަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. ޚިޔާނާތުގެ ތުހުމަތުގައިވާ މީހާގެ މިނިވަންކަމާއި ޚިޔާނާތުގެ ސަބަބުން މުދަލުގެ ޙައްޤަށް (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާ) ގެއްލުން ލިބުނު މީހުންގެ ޙައްޤު އެއްހަމަ ނުކޮށް، ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާގެ ޙައްޤަށް އެކަނި ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ޤާނޫނީ ރަނގަޅު ހަމައެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 51)

ފަނޑިޔާރަށް ލިބިދީފައިވާ އިޚްތިޔާރީ ބާރު ބޭނުންކުރަންވާނީ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އިންތަކާއި މިންތަކުގެ ތެރެއިން، މައްސަލައާ ގުޅޭ އެންމެހައި ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބުއްދި ޤަބޫލުކުރާ ސަބަބުވެރި ހަމައަކުންނެވެ. ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް އިޚްތިޔާރު ބޭނުންކޮށްފައިވާނަމަ އެކަން ރަނގަޅުކުރެވޭނީ އިސްތިއުނާފުންނެވެ. (ޕެރ. 54-56، 60)

ކަފާލާތާމެދު ގޮތް ނިންމުމުގައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ އިސްތިސްނާތަކާއި، ކުށުގެ ބާވަތާއި ކުޑަބޮޑު މިނާއި، ކުށްކުރި ޙާލަތާއި، އަނިޔާވެރިކަން ހިމެނޭ މިންވަރާއި، ހުށަހެޅިފައިވާ ހެކީގެ ބުރަދަނާއި، ކުށުގެ ރެކޯޑާއި، ކުރިން ކޯޓަށް ހާޟިރުވުމުގައި ޢަމަލުކުރި ގޮތަށް ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 61، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/19 އާއި 2010/SC-A/20)

ޚިޔާނާތްތެރިވުމުގެ ކުށަކީ ކަފާލާތުގެ ދަށުން ދޫކުރެވިދާނެ ކުށެއް ނަމަވެސް، ދަޢުވާގައި ހިމެނޭ ޚިޔާނާތުގެ ފުންމިނާއި ފުޅާމިނާއި، އޭގެ އަސަރާއި، ކުށުގެ ޝިކާރައަކަށްވި ފަރާތްތަކުގެ ޢަދަދާއި ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނެއެވެ. ޢާންމު ރައްޔިތުން ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ އުއްމީދުގައި އަމާނާތެއްގެ ގޮތުގައި ޙަވާލުކުރި ފައިސާއަށް ޚިޔާނާތްތެރިވުމަކީ އެމީހުންގެ ނިސްބަތުން އަނިޔާވެރި ޢަމަލެކެވެ. މާލީ ކުށްތަކަކީ އަނިޔާވެރިކަން ނުހިމެނޭ ކުށްތަކެއްކަމަށް ޢާންމުކޮށް ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 62-64)

ކުރިން ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ހުރެ ތަޙުޤީޤަށް ހާޟިރުނުވެ، އިންޓަރޕޯލް މެދުވެރިކޮށްވެސް ހާޟިރުނުކުރެވުނު މީހެއްގެ މައްސަލައިގައި، އޭނާ ރާއްޖެއަށް އައީ އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުންކަން ބަޔާންކޮށްދޭން ޖެހެނީ އޭނާއަށެވެ. އެހެން ނޫންނަމަ ފުރުޞަތު ލިބިއްޖެނަމަ ފިލައި ރައްކާވެދާނެކަމުގެ އިޙްތިމާލު ދެނެގަނެވެއެވެ. އަދި ކަފާލާތު ދިނުމުގައި ފިލައި ރައްކާނުވާނެކަން ކަށަވަރުކުރެވޭ ގޮތަށްތޯ ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 65-69)

ފުރުން މަނާކުރުމާއި، ޕާސްޕޯޓު ނުވަތަ ދަތުރުފަތުރުކުރުމަށް ގެންގުޅޭ ރަސްމީ ލިޔުމެއް ހިފެހެއްޓުމަކީ ދެ ކަމެކެވެ. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފިލުމުގެ ނުރައްކާ ނައްތާލުމަށް ޕާސްޕޯޓު ހިފެހެއްޓުމަށް ކޯޓުން ސާފުކޮށް އަމުރުކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 71-72)

ޖާމިނުވާ މީހާގެ ކިބައިގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 64 (ހ) އާއި ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 22 ވަނަ މާއްދާގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާކަން ކަށަވަރުކުރަންވާނީ ޤާއިމުވެފައިވާ ރަސްމީ ވަސީލަތްތައް (ރަސްމީ އިދާރާތަކަށް ލިޔުމާއި ސިސްޓަމްތައް) ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. އެފަދަ ވަސީލަތެއް ނެތްނަމަ ޖާމިނުވާ މީހާގެ ބަސް ލިޔުމުން ހޯދަންވާނެއެވެ. ހަމައެކަނި އޭނާއާ ސުވާލުކޮށް އޭނާ ބުނާ އެއްޗަކަށް ބުރަވުމަކީ އެކަން ކަށަވަރުކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 73-74)

ޖާމިނުވާ މީހަކީ އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމުގައި ޒިންމާނެގުމުގެ އިޚްތިޔާރު ލިބިފައިވާ މީހެއްކަން ފަނޑިޔާރު ޤަބޫލުކުރި ސަބަބު ބަޔާންކުރަންޖެހޭނެއެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާގެ ބެލެހެއްޓުމުގެ ދަށުގައިވާ (dependent) މީހުން ޖާމިނުވާނަމަ އެކަން ސާފުކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 75)

ފަނޑިޔާރެއްގެ ނިންމުމާމެދު ހިތްހަމަނުޖެހޭ ފަރާތަށް ޤާނޫނު ދައްކައިދީފައިވާ މަގަކީ އިސްތިއުނާފެވެ. ކޯޓެއްގެ ކުރިމައްޗަށް ގޮތެއް ނިންމުމަށް ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލައެއްގެ މައުޟޫޢާމެދު ބޭރުގައި ޢާންމުކޮށް ކޮމެންޓްކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 141 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޤަބޫލުކުރެވިފައިވާ ސަބްޖުޑިސީ ރޫލާ ފުށުއަރާ ކަމެއް ކަމަށާއި ކޯޓު ކޮންޓެމްޕްޓްގެ ފިޔަވަޅު އަޅަންޖެހިދާނެ ކަމެއް ކަމަށް ކޯޓުން ފާހަގަކުރިއެވެ. (ޕެރ. 55-59)

ފަނޑިޔާރު ވަކި ފަރާތަކަށް ޖެހިގެން ނިންމިކަމަށް (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 (ށ) އާއި ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާ) ބުނެ ހުށަހަޅާ، ތަފްޞީލާއި ޤާނޫނީ ބަހުސް ބަޔާންނުކޮށްފައިވާ ނުކުތާއަކީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 27، 78)