މުޙައްމަދު ރަޝާދު ވ. ޢަބްދުރަޝީދު ޢަބްދުﷲ

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3007/Cv-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ބޭންކެއްގައި ރަހުނުކޮށްފައިވާ ގޯތީގެ ރަޖިސްޓްރީ ހޯދުމަށް، ބޭންކު ބައިވެރިނުކޮށް ލޯނު ނެގި ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރި ދަޢުވާ، ރަހުނު ދެމިއޮތްކަމަށް ކުރިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ޙުކުމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ހެކިން ޙާޟިރުނުކޮށް 'ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ ދަޢުވާއެއް ނޫން' ކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމުން ރަނގަޅުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ރަހުނުކުރުމަކީ ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ އަދި ޤާނޫނުން ރައްކާތެރިކަން ދީފައިވާ މުޢާމަލާތެކެވެ. ބޭންކެއްގައި ރަހުނެއްގެ ގޮތުގައި ބަހައްޓާފައިވާ ރަޖިސްޓްރީއެއްކަން އެނގިހުރެ، ބޭންކު ބައިވެރިނުކޮށް ނުވަތަ އޭގެ ރުހުން ނެތި އެ ރަޖިސްޓްރީ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކޮށްގެން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ޤާނޫނުން އެ މުޢާމަލާތަށް ދީފައިވާ ރައްކާތެރިކަން ގެއްލިދާނެ ކަމެކެވެ؛ އެފަދަ ދަޢުވާއަކީ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާއި ރަހުނުކުރުމާބެހޭ ޤަވާޢިދުގެ މަޤްޞަދާ އެއްގޮތް ނަތީޖާއެއް ޙާޞިލުވާނެ ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ. ހަމައެކަނި މި ނުކުތާއަށް ބަލައިވެސް ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދިއުމަށް ނިންމިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 28، 46)
2. ރެސް ޖުޑިކާޓާގެ މަބްދައަކީ، އިޚްތިޞާޞް ލިބިފައިވާ ކޯޓަކުން ވަކި ފަރާތްތަކެއް ހިމެނޭ ވަކި ކަމެއްގެ މައްޗަށް ނިޔާއެއް ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އިސްތިއުނާފުގެ ބޭރުން، އެ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި އެކަމާ ގުޅިގެން އަލުން ދަޢުވާ ނުކުރެވުމެވެ. އެ މަބްދައު ތަޠްބީޤުވާތޯ ބެލުމުގައި ކުރީގެ މައްސަލައާއި އަލުން ހުށަހެޅި މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާތަކާއި އެދިފައިވާ ފަރުވާ އަޅާކިޔައި ދެނެގަތުން މުހިއްމެވެ. (ޕެރ. 30-31)
3. ރަހުނު އެއްބަސްވުން ދެމިއޮތްކަމަށާއި ރަޖިސްޓްރީ ޙަވާލުކުރަން އަމުރުނުކުރެވޭނެކަމަށް ކޯޓުން ޙުކުމްކޮށްފައިވާ ޙާލަތުގައި، ރަހުނަށް ޢަމަލުކޮށް ނިމިފައިވާ ފަދަ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ، އެ ރަހުނުގެ ދަށުން ރަހުނުކުރެވުނު ރަޖިސްޓްރީ ހޯދަން ހުށަހަޅާ އިތުރު މައްސަލައެއް ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ކުރިން ނިންމާފައިވާ މައުޟޫޢަށް އަނެއްކާވެސް ގޮތެއް ނިންމުމެވެ. (ޕެރ. 36)
4. ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ބަޔާންކުރާ ޙަޤީޤަތްތަކާއި އެދޭ ފަރުވާއާމެދު، ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ކޯޓަށް ފެންނަގޮތް ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރަންޖެހޭނެއެވެ (2014/HC-A/92). (ޕެރ. 40)
5. ޚަޞްމުންނަށް ހެކިތަކާއި ދަލީލު ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންވާނެ ނަމަވެސް (2010/SC-A/02)، ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ކަމަކާ ގުޅުމެއް ނެތް ނުވަތަ އިތުރު ނަތީޖާއެއް ނުކުންނާނެ ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ. ބަލައިނުގަނެވޭ ހެކި ނުވަތަ ޙާޟިރުނުކުރާ ހެކިން ތިބިނަމަ އޭގެ އެކަށީގެންވާ ސަބަބު ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 41)
6. ޙުކުމަށް ވާޞިލުވުމަށް ބޭނުންވާ ލިޔުމެއް ނުވަތަ މަޢުލޫމާތެއް ހޯދުމަކީ ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވާ ބާރެއް ނަމަވެސް، އެފަދަ ލިޔުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް މީހެއްގެ މައްޗަށް ކަމެއް ސާބިތުކުރާނަމަ، އެ ލިޔުމާމެދު ދެކޭގޮތް ބަޔާންކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ފަރާތްތަކަށް ދޭންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 42)
7. މައްސަލަ ނިންމަނީ ދަޢުވާ ސާބިތުވުމާ ނުވުމުގެ މައްޗަށް ނޫން ކަމަށާއި 'ކުރިއަށް ގެންދެވިދާނެ ދަޢުވާއެއް ނޫން' ކަމަށް ކަނޑައަޅައިގެން ކަމުގައިވާނަމަ، ހެކިން ޙާޟިރުކުރާނެ ތަނެއް ނުވާތީ، ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރި ސަބަބު ރިޕޯޓުގައި ހިމެނުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. އަދި ކުރީގެ ޙުކުމަށް ޙަވާލާދީފައިވަނީ ރަހުނުކޮށްފައިވާކަން އިތުރަށް ކަށަވަރުކޮށްދިނުމަށް ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ޙުކުމާމެދު ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދިނުމަކީ ނިންމުން ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 43، 45، 47)
8. (ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒު ފަހުމީގެ ތާއީދީ ރައުޔު) ކޯޓަކުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ، ޢަމަލުކުރުން ފަސްކުރަން އަންގާހާ ހިނދަކު ދައުލަތުގެ ހުރިހާ ބާރުތަކުން ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމު ނިންމުމެކެވެ. ކުރީގެ ޤަޟިއްޔާއެއްގައި ހޯދަން އެދުނު ރަޖިސްޓްރީ ނުލިބޭނެކަމަށް ކަނޑައެޅުމުން، އެހެން ޚުޞޫމަތެއް އުފައްދައިގެން އެ ރަޖިސްޓްރީ ހޯދަން އިތުރު މައްސަލައެއް ހުށަހެޅުމަކީ ކުރީގެ ޙުކުމުގެ ބާރު ކެނޑޭގޮތަށް ނުރަނގަޅު މަގަކުން ޤާނޫނީ ނަތީޖާއެއް ހޯދުމެވެ. (ޕެރ. 50-53)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 37 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/93 (ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 7، 8، 12 އަދި 13 ވަނަ މާއްދާ
• ބިމާއި ޢިމާރާތް އަދި ފްލެޓް ރަހުނުކުރުމާބެހޭ ޤަވާޢިދު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 77 ވަނަ މާއްދާ (ތާއީދީ ރައުޔު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (ތާއީދީ ރައުޔު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-A/25 (ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ 12 ވަނަ ނުކުތާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2010/SC-A/02
• ހައިކޯޓު 2014/HC-A/92 (ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ޕލކ ވ. މުޙައްމަދު ޢަލިދީދީ އަދި އެހެނިހެން)
• ހައިކޯޓު 2019/HC-A/216 (ޢަބްދުﷲ އަނީސް ވ. މީރާ)
• ހައިކޯޓު 2019/HC-A/25 (މަޢާނާ ވ. މުޢިއްޒު އަދި އެހެނިހެން)
• ހައިކޯޓު 2011/HC-A/192 (މުޙައްމަދު ސަޢީދު ވ. ޤާސިމް އިބްރާހީމް)
• ހައިކޯޓު 2017/HC-A/145
• ހައިކޯޓު 2012/HC-A/148
• ހައިކޯޓު 2010/HC-A/114