އިބްރާހީމްދީދީ ވ. ޢަލީދީދީ

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 548/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

"ކަރަމަތި" ފިހާރަ އާއި އޭގެ މުދާ ހުއްދަނޫން ގޮތުގައި ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ ބެލުމުގެ ދަށަށް ގެނައި މައްސަލައެއްގައި، ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތް ފޮނުވި ސިޓީއެއްގެ ޢިބާރާތަކުން ފިހާރައިގެ މުދަލުގެ އަގާ ބެހޭ އިޤްރާރެއް ސާބިތުވޭތޯ، އަދި doctrine of laches ގެ އުޞޫލާ ޚިލާފަށް ޙުކުމްކުރެވިފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 13-14) އެހެން މީހެއްގެ މުދަލެއް ހުއްދަނޫން ގޮތުގައި ބެލުމުގެ ދަށަށް ގެނައުމަކީ ލޯ އޮފް ޓޯޓްގައި ބަޔާންކުރާ ހުއްދަނޫން ގޮތުގައި މުދަލަށް އަތްގަދަކުރުމުގެ (unlawful interference with goods / conversion) ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޢަމަލެއް ކަމަށާއި، އެއީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައިވެސް މަނާކަމެކެވެ؛ މިފަދަ ދަޢުވާއެއްގައި ޢަމަލު ހިނގި ވަގުތު ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެ މުދަލުގެ އަތުގެވެރިކަން (possession) ނުވަތަ އަތުގެވެރިކަން ދާދިއަވަހަށް ލިބުމުގެ ޙައްޤު (right to immediate possession) އޮންނަން ޖެހެއެވެ؛ ހުއްދަނޫން ގޮތުގައި އެހެން މީހުންގެ މުދަލުގެ މައްޗަށް ތަޞައްރަފުކުރުމަށް ކުރާ އަމުރެއް ނުވަތަ ނިންމުމެއް ބާޠިލެވެ.
2. (ޕެރ. 15) މުދަލުގެ އަތުގެވެރިކަން އެވަގުތަކު އަނެއް ފަރާތަށް އޮތްނަމަވެސް، މުދަލުގެ ޙައްޤުވެރި (މިލްކުވެރި) ފަރާތަކީ އަތުގެވެރިކަން ދާދިއަވަހަށް ލިބުމުގެ ޙައްޤު އޮތް ފަރާތެވެ.
3. (ޕެރ. 16) މިބާވަތުގެ ދަޢުވާތަކުގައި މުދަލުގެ މާނައިގައި ފައިސާ ފިޔަވައި ހުރިހާ އުފުލޭ ތަކެތި ހިމެނޭއިރު، އެކިއެކި މަޢުލޫމާތާއި އިންޓެލެކްޗުއަލް ޕްރޮޕަޓީ އަދި ސިއްރު މަޢުލޫމާތުވެސް ހިމެނިދާނެއެވެ.
4. (ޕެރ. 17-18) ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް އެހެން މީހެއްގެ މުދަލެއް ބާރުގެ ދަށަށް ގެނެސްފިނަމަ، އެ މުދާ ޝަރުޠަކާނުލައި ވެރިޔާއާ ޙަވާލުކުރުމަށް އަންގަންޖެހެއެވެ؛ މިފަދަ މައްސަލަތަކުގައި އެގްޒެމްޕްލަރީ، އެގްރަވޭޓެޑް އަދި ނޮމިނަލް ޑެމޭޖަސް ނަގައިދެވިދާނެ ނަމަވެސް، ޢާންމުކޮށް ނަގައިދެވެނީ އެ މުދަލުގެ އޭރުގެ ބާޒާރު އަގެވެ؛ ފިޤުހީ އުޞޫލަކީ އަތުލި އެއްޗެއް އޭގެ ޒާތުގައި އަނބުރާ ރައްދުކުރުމެވެ؛ އެއްޗެއް ހަލާކުވެ ގެއްލިއްޖެނަމަ އޭގެ ޤީމަ އަދާކުރަންޖެހެއެވެ.
5. (ޕެރ. 19-22) މަދަނީ ކުށެއް ކުރީ ގެއްލުން ލިބުނު ފަރާތުގެ ރުހުމުގައި (consent / volenti non fit injuria) ކަމަށް ވާނަމަ ޢާންމުގޮތެއްގައި އެއީ ފުރިހަމަ ދިފާޢެކެވެ؛ ނަމަވެސް އެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ ދިފާޢު ނަގާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ؛ ފިހާރަ ހިންގި ޢިމާރާތާއި ބިން ކުއްޔަށް ހިފާފައިވަނީ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތް ކަމަކީ ފިހާރައިގެ މުދަލުގެ އަތުގެވެރިކަން ނުވަތަ މިލްކުވެރިކަން އެފަރާތަށް އޮތްކަން ސާބިތުކޮށްދޭ ހެއްކެއް ނޫނެވެ.
6. (ޕެރ. 23، 32-33) މުދަލުގެ ތަފްޞީލާއި އަގު ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުކޮށްދިނުމަކީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެވެ؛ މުދަލަކީ ކޮބައިކަމާއި އޭގެ ތަފްޞީލު ސާބިތުނުކޮށް ބާޒާރު އަގަށް ބަލައިގެންވެސް މުދަލުގެ އަގު ކަނޑައެޅޭނެ ގޮތެއް ނެތެވެ.
7. (ޕެރ. 27) މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި އިޤްރާރަކީ އަނެކާގެ ޙައްޤެއް ނުވަތަ މަސްލަޙަތެއް އޭނާގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނެ ވާ އެއްބަސްވުމެވެ؛ އެއީ ޝަފަހީ، ކިތާބީ ނުވަތަ އިލެކްޓްރޯނިކް ފޯމެއްގައި ވެވިދާނެއެވެ؛ އެކައުންޓް ފޮތުގައިވާ ބަޔާނާއި ދެފަރާތުން ބަދަލުކުރާ ސިޓީބިޓީން ދެނެގަނެވޭ ކަންކަންވެސް އިޤްރާރުގައި ހިމެނިދާނެއެވެ.
8. (ޕެރ. 28-29) ދޭހަކުރެވޭ ކަމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އިޤްރާރެއްގެ ގޮތުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނީ އެއީ ވަހުމެއް ނުވަތަ ޝައްކެއް ނެތް ސާފު ޞަރީޙަ ޤަޠުޢީ ކަމެއްނަމައެވެ؛ އިޤްރާރު ދޭހަކޮށްދޭ ބަޔާނެއް ނުވަތަ ސިޓީއެއް ކިޔަންޖެހޭނީ އެކީއެކައްޗަކަށް ކަމަށާއި، ވަކިވަކި ތަންތަނުން ޢިބާރާތް ނަގައިގެން އެއީ އިޤްރާރެއް ކަމުގައި ބަލައިނުގަނެވޭނެއެވެ.
9. (ޕެރ. 30) doctrine of laches ބެހޭ ނުކުތާއަށް ހައިކޯޓުގެ 2009/HC-A/327 އާއި 2017/HC-A/262 ޤަޟިއްޔާތަކުގައި ޖަވާބުދީފައިވާތީ، އެކަމުގައި ދަށުކޯޓުން ޢަމަލުކޮށްފައިވަނީ ރަނގަޅަށެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 6/91 (މުދާ ވިއްކުމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 22 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ހައިކޯޓުގެ 2009/HC-A/327
• ހައިކޯޓުގެ 2017/HC-A/262
• Chabbra Corporation Pte. Ltd. v Jag Shakti (Owners), The Jag Shakti [1985] (PC) (ލިޔުމުގައި '[1985] AKSLR 1 (PC)' ގޮތަށް)