މޫސާ ޙަލީމް ވ. އިބްރާހީމް ނަޢީމް އާދަމް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ އިޖުރާއީ ނިންމުން ޤާއިމް (އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނަގާނެ ގޮތާ ބެހޭ ފާހަގަކުރުން އެއްފަރާތްކޮށް)

ދަށު ކޯޓު: ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު B/E10C/2022/01

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ރ. އިންނަމާދޫގައި ދާއިމީ އެޑްރެސް އޮންނަ މީހެއްގެ މައްޗަށް ރ. ރަސްމާދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި މަދަނީ މައްސަލައެއް ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެ ކޯޓަށް ލިބިގެންވޭތޯ؛ އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނަގަންވާނެ ގޮތާއި، ދަޢުވާ ފޯމު ފުރިހަމަނުވާކަމަށް ބުނާ އިޢުތިރާޟާ މެދު ދަށުކޯޓުން ނިންމި ގޮތް ރަނގަޅުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގައި ޚަޞްމަށް ބިނާކޮށް ލިބޭ (ސަރަޙައްދީ) އިޚްތިޞާޞާއި މައްސަލައިގެ ބާވަތުން ލިބޭ އިޚްތިޞާޞް ހިމެނެއެވެ؛ ވަކި ކޯޓަކަށް ދީފައިވާ ޚާއްޞަ އިޚްތިޞާޞަކާއި 69 ވަނަ މާއްދާގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ފުށުއަރާނަމަ މައްސަލަ ބަލާނީ އެ ޚާއްޞަ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވާ ކޯޓުންނެވެ. (ޕެރ. 37)
2. ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ ބާވަތްތަކަށް ނުފެތޭ ފައިސާގެ މުޢާމަލާތެއްގެ މައްސަލައެއްގައި ތަޠުބީޤުވަނީ 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ޢާންމު އުޞޫލެވެ؛ އެއީ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވަނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ ދާއިރާގެ ކޯޓަށްކަމެވެ. (ޕެރ. 38-39)
3. 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ "ދާއިރާ" އަކީ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާ ކަމާއި، ޖުޑީޝަލް ދާއިރާތައް ބެހިގެންވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޖަދުވަލު 2 ގެ އިދާރީ ދާއިރާތަކުގެ މައްޗަށް (ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 67 ވަނަ މާއްދާ) ކަމުން، މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަކަށް އެ ކޯޓު ހިމެނޭ ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގައި ހިނގާ، ޖަދުވަލު 5 ނުވަތަ އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އިސްތިސްނާނުކުރާ ހުރިހާ ޖިނާއީ، މަދަނީ އަދި ޢާއިލީ މައްސަލަތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ. (ޕެރ. 41-42)
4. 2016/HC-A/298 ގެ ފަހުން ހައިކޯޓުން ނިންމާފައިވާ ނިންމުންތަކުގެ ރޭޝިއޯއަކީ މައްސަލަ ހުށަހަޅަންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދާއިމީ އެޑްރެސް ހުންނަ (ޖުޑީޝަލް) ދާއިރާގެ ކޯޓަކަށްކަމެވެ؛ އެހެންކަމުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ރަށާއި އެއް ޖުޑީޝަލް ދާއިރާއެއްގައި ހިމެނޭ އެހެން ރަށެއްގެ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް (ރ. ރަސްމާދޫ / ރ. އިންނަމާދޫ) މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބިގެންވެއެވެ. (ޕެރ. 46-52)
5. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ނިންމާފައިވާ އިޖުރާއީ ނިންމުމަކަށް ހިނގާނީ ކުރިން ވުޖޫދުގައި އޮތް އުޞޫލުތަކާއި ހަމަތަކެވެ (ޤާނޫނު ނަންބަރު 78/81 އާއި ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0)؛ އެ ދުވަސްވަރު އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނެގުމަށް ވަކި އުޞޫލެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާތީ، ޝަރީޢަތް ނިމުމުގެ ކުރިން އަނގަބަހުން ނުވަތަ ލިޔުމުން އިޢުތިރާޟު ހުށަހެޅޭނެއެވެ. (ޕެރ. 54-57)
6. "އިޖުރާއީ ނުކުތާ ނަގަންވާނީ ފުރަތަމަ ނުވަތަ ވިދިގެން އަންނަ އަޑުއެހުމުގައި، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ޙާޟިރުވެގެން" ކަމަށް ޤާނޫނީ ބިނާއެއް ނުދައްކާ ދަށުކޯޓުން ފާހަގަކުރުމަކީ ޤާނޫނުގައި ކަނޑައަޅާފައި ނުވާ ކަމެއްކަމުން، އެ ފާހަގަކުރުން އިޖުރާއީ ނިންމުމުން އެއްފަރާތްކުރެވޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ނިންމުމަށް ވާސިލުވެފައިވަނީ އެ ފާހަގަކުރުމަށް ބިނާކޮށް ނޫންނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން ނިންމުމަށް އަސަރެއް ނުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 59-61)
7. މައުޟޫޢީ ގޮތުން ބަލަން ފަށާފައި ނުވާ މަރުޙަލާއެއްގައި ދަޢުވާ ފޯމު ފުރިހަމަނުވާކަމަށް ބުނާ އިޢުތިރާޟާ މެދު ނިންމަންވާނީ ޙަޤީޤަތްތަކާއި ހެކިތަކަށް ފީނައިގެން ނޫން، ހުށަހެޅިފައިވާ ކަންކަމަށް މަތިމަތިން ބަލައި ދަޢުވާ ސާފުކޮށްދެވިފައިވޭތޯ ބަލައިގެންނެވެ؛ ދަޢުވާގެ ޚުލާޞާއިން މައްސަލައިގެ ބާވަތާއި، ކަންހިނގި ގޮތާއި ފައިސާގެ ތަފްޞީލު އެނގޭނަމަ ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވެވޭނެއެވެ؛ އިތުރަށް ސާފުކުރަންޖެހޭ ކަމެއް މައުޟޫޢީ މަރުޙަލާގައި ސާފުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 63-65)
8. އިޖުރާއީ ނުކުތާ ހުށަހެޅިއިރާއި ނިންމިއިރާއި އިސްތިއުނާފުކުރިއިރު ބާޠިލުކުރެވިފައިވާ ރޫލިންގއަކަށް (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-RU/01، 16 ނޮވެންބަރު 2021 ގައި އުވާލެވި) ބިނާކޮށް ހުށަހަޅާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއް ބަލައިނުގަނެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 66)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 67 ވަނަ މާއްދާ، 69 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، ޖަދުވަލު 5
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ޖަދުވަލު 2
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 78/81 (ދައުލަތް ފިޔަވައި އެހެން ފަރާތްތަކުން ދަޢުވާއާއި މައްސަލަ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ގަވާއިދު 6.0 ގެ 4 ވަނަ މާއްދާ (އަދި 295 ވަނަ މާއްދާ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 427 ވަނަ މާއްދާ (ކުރީގެ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދު އުވާލުން)؛ 268 އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2008 (ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަންގެ ޤާނޫނު) ގެ 21-1 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ (1) ގެ ދަށުން ހެދި "ކޯޓުތަކުގެ ޗީފް އެޑްމިނިސްޓްރޭޓަރުންނާއި އިދާރީ އެންމެ އިސް މުވައްޒަފުންގެ މަޤާމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި، ކޯޓުތަކާއި ދާއިރާތައް ހިންގުމުގެ އިދާރީ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ އުޞޫލު" (ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ 11/2019 ޢާއްމު ސިޓީ)
• ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ސަރކިއުލަރ 2021/14 (ޖުޑީޝަލް ދާއިރާގެ ކްލަސްޓަރުތައް)
• ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ސަރކިއުލަރ 2021/16 "މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުތަކަށް މައްސަލަ ބަލައިގަތުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ އިޖުރާއަތު ބަޔާންކުރާ އުޞޫލު" ގެ (2) ގެ (ނ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-RU/01 ރޫލިންގ (16 ނޮވެންބަރު 2021 ގައި އުވާލެވިފައި)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/298 (އަޙުމަދު ފަޟީލު ވ. ޒުންނަވާރު ސަލީމް)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/212 (އަބޫބަކުރު މޫސާ ވ. މަރްޔަމް މަދީހާ)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/265
• ހައިކޯޓުގެ 2020/HC-A/251
• ހައިކޯޓުގެ 2019/HC-A/651