މިނިސްޓްރީ އޮފް އެންވަޔަރަމެންޓް، ކްލައިމެޓް ޗޭންޖް އެންޑް ޓެކްނޮލޮޖީ ވ. ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ސިވިލް ކޯޓުގެ B2/IN/2022/05-144 އިޖުރާއީ ނިންމުން ބާޠިލު

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 144-B2/IN/2022/05

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ދަށުކޯޓުގެ އިޖުރާއީ ނިންމުމެއް (އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟް ބަލައިނުގަތުން) ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރެވޭތޯ؛ އަދި ސިވިލް ކޯޓުން އިޖުރާއީ ނުކުތާ ބަލައިނުގަތުމަށް އުވާލެވިފައިވާ "ސިވިލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތުގެ އިޖުރާއީ ނުކުތާއާބެހޭ ޤަވާޢިދު" އަށް ރިޢާޔަތްކުރުން ރަނގަޅުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޙުކުމަކީ ހަމައެކަނި "ޙުކުމް" ސުރުޚީގެ ދަށުގައިވާ ޖުމުލަ ނޫން، ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތަކާއި ނިންމުން އެކުއެކީގައި ކިޔާ މާނަކުރެވޭ އެއްޗެކެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)؛ އެގޮތުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2023/SC-HCL/02 ނިންމުމުން އިސްތިއުނާފު ފޯމު ބަލައިގަތުމާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ފުރުޞަތު ހައިކޯޓަށް ހުޅުވާލެވިފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 24)
2. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު ހުށަހެޅޭ މަދަނީ މައްސަލަތަކަށް ހިނގާނީ އެ ޤާނޫނުކަމުން، އެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު ހުށަހެޅޭ އިސްތިއުނާފެއް ބަލާނީ އެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށެވެ؛ އަދި އެ ޤާނޫނާ ތަޢާރުޟުވާ ކުރީގެ ޤަވާޢިދުތަކުގެ ބައި، 30 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އިޞްލާޙު ނުކުރެވިއްޖެނަމަ ބާޠިލުވެގެންދެއެވެ. (ޕެރ. 29-30)
3. އިޖުރާއީ ހުށަހެޅުމަކީ މައްސަލަ ހިންގުމުގައި އަޅާނެ ފިޔަވަޅުތަކާއި ޝަރީޢަތް ހިނގާނެ ގޮތާ ބެހޭ ހުށަހެޅުމެއް ކަމާއި މައުޟޫޢީ ޚުޞޫމާތާ ގުޅޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި "ޙުކުމްތަކާއި، ކޯޓު އަމުރުތަކާއި، އެނޫންވެސް ނިންމުންތައް" އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނެކަމަށް ވީނަމަވެސް، ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދަށް ރިޢާޔަތްކޮށް "އެނޫންވެސް ނިންމުންތައް" މާނަކުރަންވާނީ ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަގާހައްޓަން ފަނޑިޔާރުން ނިންމާ އިޖުރާއީ (ކޭސް މެނޭޖްމަންޓް) ނިންމުންތަކާއި ޓެންޓޭޓިވް، އިންފޯމަލް، އިންކޮންކްލޫސިވް ނިންމުންތައް ނުހިމެނޭ ގޮތަށެވެ؛ މި މާނަކުރުމުން، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/01/SC ސަރކިއުލަރ އޭގެ ޒާތުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ ތަޢާރުޟުވާ މުޠުލަޤަށް ބާޠިލު ސަރކިއުލަރއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 34-40)
4. ނަމަވެސް، މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުން މިފަދަ އިޖުރާއީ ނިންމުންތައް އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤު ދީފައިވާކަމާއި އެ ނިންމުންތައް އިސްތިއުނާފުނުކުރެވޭނެކަމަށް ޤާނޫނުގައި ނުބުނޭކަމަށް ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-HCL/46 (ޢާއިޝަތު ޒަޢީމާ) ގައި ކަނޑައަޅާ، ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދަށް ބިނާކޮށް ހައިކޯޓުން ދެއްކި ރޭޝިއޯ ބާޠިލުކޮށްފައިވާތީ، އެ އަސާސަށް ތަބާވެ، މި ބާވަތުގެ އިޖުރާއީ ނިންމުމުގެ އިސްތިއުނާފު ފޯމު ބަލައިގަންނަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 41-42)
5. އިޖުރާއީ ޤާނޫނުތަކަކީ، މައުޟޫޢީ ޤާނޫނުތަކާ ޚިލާފަށް، އެހެން ގޮތަކަށް ބުނެފައި ނުވާނަމަ ޢަމަލުކުރަން ފެށުމާއެކު ހުރިހާ ފަރާތްތަކުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނުތަކެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2022] SC 73 އަޙްމަދު މާޖިދު ވ. ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން)؛ އައު އިޖުރާއީ އުޞޫލެއްގައި ކުރިން ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަތަކުގައި އައު އުޞޫލާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރެވެން ހުރި ކަންކަމުގައި އައު އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ބުނާނަމަ، ކުރީގެ އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރެވޭނީ އައު އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރެވެން ނެތް ކަންކަމުގައި ކަމަށް ޤައިދުވެގެންނެވެ. (ޕެރ. 46-49)
6. ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމާއި ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގެ އައު އުޞޫލުގެ ދަށުން އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމަށް ފޮނުވާފައިވާ މައްސަލައެއްގައި، އިޖުރާއީ ނުކުތާ ހުށަހެޅުމަށް އެ އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރެވެން ނެތް ސަބަބެއް ނެތްހިނދު، އިޖުރާއީ ނުކުތާއާ މެދު ނިންމަންވާނީ އެ ވަގުތު ޢަމަލުކުރަމުންދިޔަ އައު އުޞޫލުގެ ދަށުން (ދަޢުވާގެ ޖަވާބު ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން އިޖުރާއީ ކަންކަން ހުށަހަޅަންވާނެ)؛ އުވާލެވިފައިވާ ޤަވާޢިދަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އިޖުރާއީ ނުކުތާ ބަލައިނުގަތުން ރަނގަޅެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 50)
7. ދަށުކޯޓުން އިޖުރާއީ ހުށަހެޅުން ބަލައިނުގަތުމުގައި ރިޢާޔަތް ނުކޮށް އޮތް ބަހުޘެއް (އިޖުރާއީ ހުށަހެޅުން އުޞޫލުގެ ފޯމެޓާ އެއްގޮތަށް ނޫންކަން) ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އިސްތިއުނާފުގައި ނިންމޭނެ ކަމުގައި ނުދެކެއެވެ. (ޕެރ. 51)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) — ޤާނޫނު ހިނގާނެ މައްސަލަތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާ، އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ނިންމުންތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާ ((ހ) އާއި (ށ))، އެހެން ޤާނޫނުތަކާއި ޤަވާޢިދުތަކާ ތަޢާރުޟުވުމާބެހޭ މާއްދާ، ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދު ބަޔާންކުރާ މާއްދާ (މާއްދާ ނަންބަރުތައް PDF ގައި ސާފުނޫން)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ
• ސިވިލް ކޯޓުގެ I(U)/2022/6 "ސިވިލް ކޯޓަށް ދަޢުވާ ނުވަތަ މައްސަލަ ހުށަހެޅުމާއި ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ އުޞޫލު" — އިޖުރާއީ ކަންކަން ދަޢުވާގެ ޖަވާބުގެ ކުރިން ހުށަހެޅުމާބެހޭ މާއްދާ (ހ)، ކުރިން ހުށަހެޅިފައިވާ މައްސަލަތަކަށް ތަޠުބީޤުކުރުމާބެހޭ މާއްދާ (ށ)، އިބްތިދާއީ އަޑުއެހުމުގެ މާނަ
• "ސިވިލް ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތުގެ އިޖުރާއީ ނުކުތާއާބެހޭ ޤަވާޢިދު" (އުވާލެވިފައި)؛ ސިވިލް ކޯޓުގެ ދެންނެވުން I(D)/2022/22
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ސަރކިއުލަރ 2014/01/SC (ޝަރުޢީ ކޯޓުތަކަށް ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކާ ގުޅިގެން އިޖުރާއީ ގޮތުން ކަނޑައަޅާ ކަނޑައެޅުންތައް އިސްތިއުނާފުކުރުމާބެހޭ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2023/SC-HCL/02
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-HCL/46 (ޢާއިޝަތު ޒަޢީމާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2022] SC 73 / 2021/SC-A/108 (އަޙްމަދު މާޖިދު ވ. ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 110 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• Cohen v. Beneficial Industrial Loan Corp., 337 U.S. 541 (1949)