ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް ވ. އިސްމާޢީލް ޝަފީޤް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް، މާޅޮހު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާޢިދާ އެއްގޮތަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: އއ. މާޅޮހު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 6/U-8-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ރަހުނު ހިމެނޭ ދަރަނީގެ ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައެއްގައި، ޤާނޫނީ ވަކީލަކު އައްޔަންކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ނުދީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމަތަކާ ޚިލާފަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކޮށްފައިވޭތޯ (2023/HC-A/196)؛ އަދި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ފެށުމުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ނަމަވެސް ފަހުން ޙުކުމްކުރި ތަންފީޛީ މައްސަލަ ބަލަންވީ މާޅޮހު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާޢިދާ އެއްގޮތަށްތޯ (2023/HC-A/105).

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށު ކޯޓުގެ އެއް ޤަޟިއްޔާއެއްގެ މައްޗަށް ހުށަހެޅޭ ދެ އިސްތިއުނާފު، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/31 ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލާއި ހައިކޯޓުގެ 'މައްސަލަބަލާ ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލިސް އެއްގޮތްކުރުމާބެހޭ އުޞޫލު' އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ފަނޑިޔާރުންގެ އެއް ބެންޗަކުން އެކުއެކީގައި ބަލައި، އެއް 'ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތް' ރިޕޯޓެއްގެ ގޮތުގައި ލިޔެވިދާނެއެވެ.
2. ޤާނޫނީ ވަކީލަކު އައްޔަންކުރުމަށް އެދުމުން ދަށު ކޯޓުން އެ ފުރުޞަތު ދީފައިވާއިރު، ޙުކުމް ކުރުމާ ހަމައަށްވެސް ވަކީލަކު އައްޔަންކޮށް ކޯޓަށް ނާންގާނަމަ، ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ އެހީތެރިކަން ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ނިގުޅައިގަނެވިއްޖެކަމަށް ބުނެވޭނެ ބިންގާއެއް ނެތެވެ.
3. ފަރާތެއް ކޯޓަށް ޙާޟިރުކުރުމަށް ތަކުރާރުކޮށް އަމުރު ފޮނުވައި، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ހިންގާނެކަން އިޢުލާނުކޮށްގެންވެސް ޙާޟިރު ނުވާނަމަ، އޭނާގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކުރުމަކީ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަމުގައި ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވެފައިވާ ޤާނޫނީ މަސްދަރެއް ނުވަތަ ހަމައެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ.
4. މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް، ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ މިންވަރަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މިންގަނޑަށް ނުފޯރާނެއެވެ. ޤާނޫނީ ގޯހެއް، ޙައްޤު ގެއްލުމެއް ނުވަތަ އިންސާފަށް ހުރަސްއެޅުމެއް ބުނާނަމަ، އެކަމުގައި އުފެދޭ ޤާނޫނީ ބަހުޘަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކޮށް ބުނަންވާނެއެވެ. (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/87 އާއި ގުޅުންހުރި މައްސަލަތަކުގެ ރިޕޯޓު)
5. އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގައި ޤާނޫނުތަކުގެ މާއްދާތަކާއި ޤާނޫނީ މަސްދަރުތަކާއި މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތައް ހަމައެކަނި ލިޔެފައި އޮތުމަކުން ނުފުދެއެވެ. އެ މަސްދަރަކާ ނުވަތަ ހަމައަކާ ދަށު ކޯޓުން ޚިލާފުވިގޮތާއި، އެކަމުގެ އަސަރު ޙުކުމަށް ކުރާގޮތް ސާފުކޮށް ކިޔައިދޭންވާނެއެވެ. ވާގިޢާއަކާ ޚިލާފަށް ކަމަށް ބުނާނަމަ އެ ގޯސް ހެކިޤަރީނާއިން ސާބިތުކޮށްދީ، ނަތީޖާއަށް ކުރާ އަސަރު ބުނަންވާނެއެވެ. އިޖުރާއަތަކާ ޚިލާފުވިކަމަށް ބުނާނަމަ، ޚިލާފުވި ގޮތާއި ޙުކުމަށް ކުރާ އަސަރު ބުނަންވާނެއެވެ.
6. ދަށު ކޯޓުގެ ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓާއި ލިޔެކިޔުންތަކުން ސާފުކޮށް ސާބިތުވެފައިވާ ވާގިޢާތަކާ ޚިލާފަށް ހުށަހަޅާ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކަކީ ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ނުކުތާތަކެއް ނޫނެވެ. އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާނުކުރާ މިފަދަ މައްސަލަތައް ރަޖިސްޓްރޭޝަން މަރުޙަލާގައިވެސް ދިރާސާކޮށް ފިޔަވަޅު އެޅުން މުހިންމެވެ.
7. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުމުގެ މައްސަލައެއްގެ ޙުކުމް، އެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމަށްފަހު ކުރެވިފައިވާނަމަ، ޤާނޫނުގެ އިންތިޤާލީ މާއްދާއާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މޯލްޑިވްސް މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިޔާ ޤަޟިއްޔާގެ އުޞޫލަށް ބިނާކޮށް، އެ ތަންފީޛީ މައްސަލަ ބަލަންވާނީ އެ ވަގުތު ޢަމަލުކުރަމުންދާ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއި ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާއިދުގައި ތަންފީޛީ މައްސަލަތަކަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތަށެވެ.
8. ވަކި ކަމަކަށް ނުވަތަ މުޢާމަލާތަކަށް ތަޠްބީޤުވާ ޤާނޫނެއް ޢަމަލުކުރެވެމުންދާނަމަ، އެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުން މައްސަލައިގެ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް ލާޒިމުވެ، ރަހުނު ތަންފީޛުކުރާނަމަ އެކަން ކުރަންވާނީ މިހާރު ޢަމަލުކުރަމުންދާ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށެވެ. (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ހައިކޯޓުން ތަޠްބީޤުކުރި އުޞޫލު)
9. ދަށު ކޯޓުން ތަންފީޛީ މައްސަލަ ނިންމިއިރު ޢަމަލުކުރަމުންދިޔަ ޤަވާޢިދުގެ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކޮށްފައިވާކަން ނޭނގޭއިރު، ދެފަރާތުންވެސް ޤަވާޢިދު ތަޠްބީޤުކޮށް އަލުން ބެލުމަށް އެދޭނަމަ، ޚަޞްމުންގެ މަޞްލަޙަތާއި ޢަދުލު އިންޞާފުގެ ހަމަތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް މައްސަލަ ދަށު ކޯޓަށް ތަޙްވީލުކުރުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ އިންތިޤާލީ މާއްދާ (PDF ގައި '2 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)')، ފަސްވަނަ ބައި (ޙުކުމް ތަންފީޛުކުރުން) އަދި ސައްބީސްވަނަ ބާބު (އިސްތިއުނާފުކުރުން)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ އިސްތިއުނާފުގެ މުއްދަތާބެހޭ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) - އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ މިންގަނޑު ކަނޑައަޅާ މާއްދާ
• އަރިއަތޮޅު އުތުރުބުރީ މާޅޮހު މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤަވާޢިދު 2022
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު ފަރާތްތަކެއް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ހައިކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގެ FAM/2021/02 (މައްސަލަބަލާ ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލިސް އެއްގޮތްކުރުމާބެހޭ އުޞޫލު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/87، 2019/SC-L/88، 2019/SC-L/89، 2019/SC-L/90، 2019/SC-L/91 (މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މޯލްޑިވްސް މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ޕވޓ ލޓޑ އަދި އިތުރު ފަސް ފަރާތެއް ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިޔާ (މާލެ ބްރާންޗް) (PDF ގައި ނަންބަރު '2021/HC-A/66' ކަމަށް ލިޔެވިފައި)