ޝަނީޒް އިންޓަނޭޝަނަލް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް ވ. ދަ މޮރިޝަސް ކޮމާޝަލް ބޭންކް (މޯލްޑިވްސް)

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 11/Cv-C-HD/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަރަންޏާއި ރަހުނު ސާބިތުކުރާ ޙުކުމެއްގައި، ފައިސާ ދެއްކުމަށް ދިން މުއްދަތުގައި ނުދައްކައިފިނަމަ ރަހުނު ވިއްކާލުމުގެ ޙައްޤު ބޭންކަށް ލިބިގެންވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ރަހުނުވެރިޔާގެ 'އިކުއިޓަބަލް ރައިޓް އޮފް ރިޑެމްޝަން' އާއި އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް މައްސަލައިގެ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯއާއި، އެ ޙައްޤަކީ ދިވެހި ޤާނޫނީ ނިޒާމުގައި ވަކިން އެދެވޭ އަދާލަތުގެ ޙައްޤެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޙުކުމެއްގައި ބޭނުންކުރާ ބަހެއް ނުވަތަ ޢިބާރާތެއްގެ ސަބަބުން މީހެއްގެ ޙައްޤަކަށް އުނިކަން އައިކަން ނުވަތަ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނަތީޖާއެއް ނިކުމެއްޖެކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނީ އެކަން ހުށަހަޅާ ފަރާތެވެ؛ "ރަހުނު ވިއްކާލުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމަށް" ލިޔުމާއި "ރަހުނު ސާބިތުވާކަމަށް" ލިޔުމުގެ ޤާނޫނީ ނަތީޖާއަށް ތަފާތެއް އަންނަކަން ބުނެދެވިފައި ނުވާނަމަ އެ ޝަކުވާއަށް ބުރަދަނެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 34-35)
2. އިކުއިޓީ އޮފް ރިޑެމްޝަނަކީ ރަހުނުކުރި ފަރާތަށް ދަރަނި އަދާކޮށް ރަހުނު އަނބުރާ ހޯދުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމަށް އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޗާންސަރީ ކޯޓުން ފެށިގެންއައި އަދާލަތުގެ ޙައްޤެކެވެ؛ އެފަދަ ޙައްޤަކަށް އެދޭ މީހަކު އަދާލަތުގެ ޙައްޤަކަށް އެދޭ މީހެއްގެ ކިބައިން ފުރިހަމަވާންޖެހޭ އެހެން ކަންކަން ފުރިހަމަކުރަން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 37)
3. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރުން ޢަމަލުކުރަންވާނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނަށް ކަމުން، ދިވެހި ޤާނޫނީ ނިޒާމުގައި އަދާލަތުގެ ޙައްޤަކަށް އެދެވޭނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން، ޤާނޫނީ ނިޒާމުގައިވާ ހުސްކަމެއް ފުރިހަމަކުރުމަށް، މައްސަލައިގެ ޙާލަތަށް ބޭނުންވާ މިންވަރަށެވެ. (ޕެރ. 38)
4. ރަހުނާގުޅޭ ކަންކަމުގައި ފުރަތަމަ ބަލަންވާނީ ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނަށެވެ؛ ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރުޠާ ޚިލާފުވުމުން ރަހުނު ހިފިމީހާއަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބޭތީ، ބޭންކު ލޯނުތަކުގެ މައްޗަށް ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނުގެ އިތުރުން ހިނގާނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ޢާއްމު އުޞޫލުތަކެވެ. (ޕެރ. 39)
5. ރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރާ ޢާއްމު އުޞޫލަކީ (ރަޟިއްޔާ މޫސާ މައްސަލަ)، ބޭންކުން ފުރަތަމަ ލޯނާއި ދަރަނި ސާބިތުކުރުމަށް ދަޢުވާކޮށް، ދަރަނި ސާބިތުކުރާ ޙުކުމުގައި ފައިސާ ދައްކައިގެން ރަހުނު އަނބުރާ ލިބިގަތުމަށް ވަކި މުއްދަތެއް ދިނުމެވެ؛ އެ މުއްދަތުގައި ނުދައްކައިފިނަމަ، ބިމާއި އިމާރާތް ރަހުނުކުރުމުގެ ގަވާއިދުގެ 10 ވަނަ މާއްދާގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވުމަށްފަހު ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގައިވާގޮތަށް ރަހުނު ވިއްކާލުމަށް ވަކި މައްސަލައެއް ހުށަހަޅައި، ވަކި ޤަޟިއްޔާއަކުން ހުއްދަ ދިނުމުން މެނުވީ ރާއްޖޭގައި ރަހުނު ވިއްކައެއް ނުލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 40)
6. ދަރަނި އަދާކޮށް ރަހުނު އަނބުރާ ހޯދުމަށް އިތުރު ފުރުޞަތު ދިނުމުގެ އުޞޫލު (އިކުއިޓީ އޮފް ރިޑެމްޝަން) އަކީ ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނާއި ބިމާއި އިމާރާތް ރަހުނުކުރުމުގެ ގަވާއިދުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން މިހާރުވެސް ރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރާ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ކަމުން، އެއީ ޤާނޫނީ ހުސްކަމެއްގެ ސަބަބުން ވަކިން އެދިގެން ހޯދަންޖެހޭ އަދާލަތުގެ ޙައްޤެއް ނޫނެވެ؛ ދަރަނި ސާބިތުކުރާ ޙުކުމުގައި ދެވޭ މުއްދަތަކީ އެ ފުރުޞަތެވެ. (ޕެރ. 41، 45)
7. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް، ކުރީގެ މައްސަލައެއްގައި ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނީ ވާޤިޢާއާއި ޤާނޫނީ ބަހުސް އެއްގޮތް މައްސަލަތަކުގައެވެ؛ ރަހުނު ވިއްކާލުމުގެ މަރުޙަލާގައި ކޯޓުން ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ބަޔާންކުރާ ޢަބްދުއްލަޠީފު މައްސަލައިގެ އުޞޫލުތައް، ރަހުނު ވިއްކާލުމުގެ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާ ދަރަނި ސާބިތުކުރާ މައްސަލައަކަށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 42-43)
8. އަދާލަތުގެ ޙައްޤެއް ހޯދަން އަންނަ މީހަކު އަންނަންޖެހޭނީ ސާފުއަތަކައިގެންނެވެ؛ ޙުކުމުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ދިން މުއްދަތުގައި އެއްވެސް ފައިސާއެއް ނުދައްކައި އަދާލަތުގެ ޙައްޤަކަށް އެދުމުން އެ ފަރާތުގެ ހެޔޮނިޔަތާމެދު ސުވާލު އުފެދެއެވެ. (ޕެރ. 44)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/93 (ރަހުނާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ، 8 ވަނަ މާއްދާ، 12 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 37 ވަނަ މާއްދާ
• ބިމާއި އިމާރާތް އަދި ފްލެޓް ރަހުނުކުރުމާބެހޭ ގަވާއިދުގެ 10 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ، 143 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ހައިކޯޓު 2010/HC-A/144 (ރަޟިއްޔާ މޫސާ މައްސަލަ)
• ހައިކޯޓު 2019/HC-A/225 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް އާއި އިތުރު 4 މީހުން ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ)
• ހައިކޯޓު 2018/HC-A/398 (ވާދީ ޓްރޭޑަރސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް އާއި މުޙައްމަދު އަޙްމަދުދީދީ ވ. ހަބީބް ބޭންކް)
• ހައިކޯޓު 2010/HC-A/116 (ފުނައްޑޫ ޓޫނާ ޕްރޮޑަކްޓްސް ވ. ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް)
• ހައިކޯޓު 2019/HC-A/258 (ރިޒްމީނާ ވ. އެންޓިކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2014/SC-A/36 (އަތަމާ އިންވެސްޓްމަންޓް ވ. މޮރިޝަސް ކޮމާޝަލް ބޭންކް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2021/SC-A/66 (މޯލްޑިވްސް މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2021/SC-A/89 (ވާދީ ޓްރޭޑަރސް މައްސަލަ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2019/SC-A/15 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)