ޙުސައިން ޝިހާމް ޢަލީ ވ. ކްރިސްޓިއަން ކަލްބް އަދި ސޭވް ދަ ޑްރީމް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން (ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު) ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1952/Cv-C/2023

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މައުޟޫޢީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ކޯޓު އަމުރުގެ މައްސަލައެއް ނެރެދެވެން ނެތްކަމަށް ނިންމުމުން، އަމުރު ރައްދުވި ފަރާތްތަކަށް ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު (ވަކީލު ފީ) ނަގައިދެވޭނެތޯއާއި، ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުން އެ ކޯޓުން ކުރިން ކުރި އެއްފަދަ ނިންމުމަކަށް ތަބާވުން ލާޒިމުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގައި މައްސަލައާ އެއްފަދަ އެހެން މައްސަލަތަކުގައި އެ ކޯޓުން ކުރިން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް ބާރުއަޅާއިރު، އެއީ ލާޒިމު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އެ ޤާނޫނު ތަޞައްވުރުކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ކޮންސިސްޓެންސީ ދެމެހެއްޓުމަށް ބާރުއަޅާ ކަމެކެވެ. އެ ކޯޓުން ކުރިން ކުރި ނިންމުމުން ދުރަށް ދިޔުމަކީ ނުކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އަދި އެ ކޯޓެއްގެ ކުރީގެ ނިންމުމަކާ ޚިލާފަށް ނިންމުމަކީ އެ މާއްދާއާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 31، 32، 34)
2. އެއްކަހަލަ މައްސަލަތަކާމެދު އެއްގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ (treat like cases alike) ޤާޢިދާ ތަޠުބީޤުކުރަންވާނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ވާޤިޢާތަކަށާއި ވަށައިގެންވާ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، subjective application އެއްގެ ގޮތުގައެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/28). (ޕެރ. 26، 27)
3. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދަށު ކޯޓުތަކުން މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވާން ޖެހެއެވެ (stare decisis)؛ ނަމަވެސް މަތީ ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައިވާ ކޮންމެ ކަމަކަށް މުޠުލަޤުކޮށް ތަބާވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. ތަބާވާން ޖެހެނީ ޤާނޫނު މާނަކުރުމުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ratio decidendi ނުވަތަ legal principle އަށް، މުހިންމު ވާޤިޢާތައް (material facts) އެއްގޮތްވާނަމައެވެ؛ per incuriam ކަމަށް މަތީ ކޯޓަކުން ކަނޑައަޅާ ނިންމުމަކަށް ތަބާވާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/15). (ޕެރ. 28–30)
4. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 270 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އާންމު އުޞޫލަކީ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުކުރާ ފަރާތަށް ކާމިޔާބުނުވި ފަރާތުގެ ކިބައިން ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމެވެ (costs follow the event)؛ ޚަރަދު ދައްކަންޖެހޭތޯ، މިންވަރާއި މުއްދަތު ކަނޑައެޅުމުގެ އިޚްތިޔާރު 270 (ށ) ގެ ދަށުން ކޯޓަށް ލިބިގެންވާއިރު، އެ އިޚްތިޔާރު ބޭނުންކުރަންވާނީ ޤާނޫނީ އަސާސްތަކާ އެއްގޮތަށް، ވަކި އުޞޫލެއްގެ ތެރެއިން (principled and judicial basis)، arbitrary ނޫން ގޮތަކަށް، ހަމަހަމަ މިންގަނޑަކުންނެވެ. (ޕެރ. 36–38، 40)
5. costs follow the event އާންމު އުޞޫލުން ކޯޓު ދުރަށް ދާންވާނީ ވަރަށް އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައި، ސަބަބުވެރި އަދި ޢަދުލުވެރި އުޞޫލެއްގެ ތެރެއިންނެވެ؛ އާންމު އުޞޫލުން ދުރަށް ދާންޖެހޭ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ ކާމިޔާބުނުވި ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ކާމިޔާބުވި ފަރާތުގެ ބޭކާރު ޚަރަދާއި ވަގުތު އިތުރުކުރުން، nominal ކާމިޔާބު، އާންމުންގެ މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ ދަޢުވާ ފަދަ ކަންކަން ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 41)
6. ދަޢުވާއެއް ކުރުމުގެ ކުރިން ކޯޓު އަމުރަށް ނުވަތަ ވަގުތީ އަމުރަށް އެދި ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކަކީވެސް މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ތަޢާރުފުގެ ތެރެއަށް ވަންނަ މަދަނީ މައްސަލަތަކެވެ؛ 271 ވަނަ މާއްދާގައި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދުން އިސްތިސްނާކޮށްފައިވަނީ ޢާއިލީ މައްސަލަތަކާއި ތަރިކަ ބެހުމާ ގުޅޭ މައްސަލަތައް އެކަނި ކަމުން، އެފަދަ އަމުރެއް ނެރެދެވެން ނެތްކަމަށް ނިންމާނަމަ، ކާމިޔާބުކުރި ފަރާތަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ޚަރަދު ނަގައިދޭން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 48–51، 53، 54)
7. ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގެ ބޭނުމަކީ ކާމިޔާބުކުރި ފަރާތުގެ ތަކުލީފަށް ބަދަލެއް ދިނުމާއި، މައްސަލަތައް ކޯޓުން ބޭރުގައި ޙައްލުކުރުމަށާއި ބޭކާރު ދަޢުވާތައް ހުށަނާޅުމަށް ބާރުއެޅުމެވެ. 272 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) ގެ ދަށުން ޚަޞްމުން ޢަމަލުކުރި ގޮތަށް ބަލާއިރު ބަލަންވާނީ މުޅި މައްސަލައިގައި ޢަމަލުކުރި ގޮތަށެވެ؛ އެއީ މައުޟޫޢީ މައްސަލަތަކަށް އެކަނި ހަނިކުރެވޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. 279 ވަނަ މާއްދާގައި ވަގުތީ އަމުރުގެ މައްސަލަތަކުގައި ވަކީލު ފީ ނަގައިދެވޭކަން ބަޔާންކުރުމުން، މައުޟޫޢީ މައްސަލައެއް ނެތި ހުށަހެޅޭ މައްސަލަތަކުގައިވެސް ވަކީލު ފީ ނަގައިދިނުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 52، 55–58)
8. ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދިނުމުގައި ކޯޓުން އިޚްތިޔާރު ބޭނުންކުރުމުގައި ބޭއިންޞާފު ވެފައިވާކަން ނުވަތަ އިސްތިސްނާއެއް ވާކަން ދަށު ކޯޓުގައި ބުނެދޭންވާނެއެވެ. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ނިންމުމެއްގެ ތެރެއަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓު ވަންނާނީ، ނުރަނގަޅު އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ނިންމާފައިވާނަމަ، ވާޤިޢާތައް އޮޅިފައިވާނަމަ، މައިގަނޑު ވާޤިޢާއަކަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށްފައިވާނަމަ، ނުވަތަ އެ ނިންމުމުގެ ސަބަބުން އެކަށީގެންވާ ބޭއިންޞާފެއް މެދުވެރިވެފައިވާނަމައެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-A/51 ގެ 15 ވަނަ ނުކުތާ). (ޕެރ. 59)
9. ދަށު ކޯޓުގައި ނޭރުއްވާ ޖަދަލެއް (އަދި ދަށު ކޯޓުގައި އަމުރު ނުނެރެވޭނަމަ ޚަރަދު ނަގައިދެވޭނެކަމަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތް އެއްބަސްވެފައިވާއިރު) އިސްތިއުނާފުގައި އުފައްދައިގެން ދަށު ކޯޓުގެ އިޚްތިޔާރީ ނިންމުމުގެ ތެރެއަށް ވަނުމަށް ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 65–68)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/13 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 7 ވަނަ މާއްދާ، 79 ވަނަ މާއްދާ، 235 ވަނަ މާއްދާ، 238 ވަނަ މާއްދާ، 239 ވަނަ މާއްދާ، 243 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 270 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 271 ވަނަ މާއްދާ، 272 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 273 ވަނަ މާއްދާ، 274 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، 275 ވަނަ މާއްދާ، 276 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)، 278 ވަނަ މާއްދާ، 279 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ރ) (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/28 (މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. މޯލްޑިވްސް ކޮލިޓީ ސީފުޑް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) ޤަޟިއްޔާގެ 12 ވަނަ ނުކުތާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/15 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) ޤަޟިއްޔާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އޚމ) ޤަޟިއްޔާގެ 15 ވަނަ ނުކުތާ
• ސިވިލް ކޯޓު ހުޅުމާލެ ޑިވިޜަންގެ 229-CVCHD-2023، 222-CVCHD-2023، 224-CVCHD-2023، 227-CVCHD-2023 ޤަޟިއްޔާތައް (އެއް ކޯޓުގައި ދެ ރައުޔު އޮތްކަން ދައްކަން)
• Northern Territory v. Sangare [2019] 265 CLR 164
• William v. Lewer [1974] 2 NSWLR 91
• Waterman v. Gerling Australia Co Pty Ltd (No 2) [2005] NSWSC 1111
• Stuart Sime, A Practical Approach to Civil Procedure, 26th edition (2022)؛ Civil Trials Benchbook, Judicial Commission of New South Wales