އިޢުތިޞާމު މުޙައްމަދު ސަޢީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ކީވޯޑުތައް: ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހެޅުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާ، އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގައި ޝަރީޢަތް ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ޙައްޤު، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާ، ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު، ކުށް ސާބިތުވުމެއް ނެތި ބަންދުގައި ބެހެއްޓުން، އަސާސީ ޙައްޤު މާނަކުރުން، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާ، އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުސޫލުތައް

ދަށު ކޯޓު: 2026/HC-B12/06

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޓެރަރިޒަމްގެ ދަޢުވާއެއްގެ ޝަރީޢަތް ގިނަ އަހަރުތަކެއް ލަސްވުމުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމުގެ ތެރެއިން ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރަންޖެހޭތޯ، އަދި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން "އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގައި ޝަރީޢަތްކުރެވުމުގެ ޙައްޤު" މާނަކުރުމުގައި ހައިކޯޓުން އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ބަދަލުގައި އެމެރިކާއާއި ކެނެޑާގެ ނިންމުންތަކަށް ބަލަންޖެހޭތޯ؛ އަދި ދައުލަތުގެ އިޖުރާއީ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން ވި ލަސްވުމަކީ ދައުލަތަށް ހުއްދަ ފުރުޞަތުގެ ބޭނުންހިފުމެއް ކަމަށް ހައިކޯޓުން ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: 2017 ވަނަ އަހަރު ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އިޢުތިޞާމް މުޙައްމަދު ސަޢީދާ ދެކޮޅަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުގައި ދަޢުވާ އުފުލުނު ނަމަވެސް، ފަނޑިޔާރުން ބަދަލުވުމާއި، ދަޢުވާ އިޞްލާޙުކުރުމާއި ސިއްރު ހެއްކެއް ހިމެނުމާ ބެހޭ ނިންމުންތައް ހައިކޯޓުން ބާޠިލުކުރުމާއި، އަޑުއެހުންތައް ކެންސަލްވުމުގެ ސަބަބުން ޝަރީޢަތް ނުނިމި ދިގުލައިގެން ދިޔައެވެ. އޭނާ 5 އަހަރާއި 10 މަހަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސް ބަންދުގައި ހޭދަކޮށްފައިވެއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 117 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމަކީ މައުޟޫޢީގޮތުން ނުބަލައި ގޮތް ނިންމޭނެ ހުށަހެޅުމެއް ނޫންކަމަށް ބުނެ ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ބަލައިނުގަތެވެ. ލަސްވުމަކީ ދައުލަތުން ގަސްދުގައި ކުރި ކަމެއް ނޫންކަމާއި، ހަމައެކަނި ލަސްވުމުން ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ބާޠިލުނުކުރެވޭނެކަމަށް ބުނެ ހައިކޯޓުން ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ތާއީދުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނީ، ދުސްތޫރު ލިޔުމުން އޮންނަ އެމެރިކާއާއި ކެނެޑާގެ ގޮތަށް ނުބަލައި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މައްސަލައަކަށް ބުރަވެ ހައިކޯޓުން ނިންމުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށާއި، ދައުލަތުގެ ޢަމަލުތައް ހުއްދަ ފުރުޞަތެއް ކަމަށް ބެލުމަކީ 65 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ، ހައިކޯޓުން ފަރަޤަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާކަމަށާއި، 65 ވަނަ މާއްދާގެ ނުކުތާއަކީ އައު ބަހުސެއް ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: 68 ވަނަ މާއްދާއިން ބޭރުގެ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމެއް ނުލާޒިމުކުރާތީ، އަދި ޖިނާއީ ލަސްވުމުގެ ފަރުވާއަކީ ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުން ކަމަށް އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ނެތުމުން ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ކުށެއް ނެތެވެ. ދައުލަތުގެ ޢަމަލުތައް ވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ކަމަށާއި، 65 ވަނަ މާއްދާގެ ޙައްޤު ވަކި ދަޢުވާއެއްގެ ގޮތުގައި ހޯދުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދެވަނަ ބާބުގެ ޙައްޤުތައް މާނަކުރަންވާނީ 16، 68 އަދި 69 ވަނަ މާއްދާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ޤާނޫނަކުން ހަނިކޮށްފައި ނުވާނަމަ، ހުޅުވިގެންވާ ދިމިޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢުތަކުން ޤަބޫލުކުރާ އުޞޫލުތަކަށް ބަލައި ޙައްޤުގެ މަންފާ އެންމެ ފުޅާމިނުގައި ލިބިދޭ ގޮތަށެވެ؛ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ މާނަކުރުމުގައިވެސް ގެންގުޅެންޖެހެނީ މި އުޞޫލެވެ. (ޕެރ. 24)
2. ހުޅުވިގެންވާ ދިމިޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢެއްގައި ހަދާފައިވާ ޤާނޫނެއްގައި ވަކި ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތުމަކީ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ބޭނުމަށް ދިވެހި ފަނޑިޔާރުން އެއަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ 68 ވަނަ މާއްދާއަކީ އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ޤާނޫނު ރާއްޖޭގައި ތަޠުބީޤުކުރުމުގެ ދޮރު ހުޅުވާލާ މާއްދާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 26)
3. ހުޅުވިގެންވާ ދިމިޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢެއްގެ ޤާނޫނެއްގައިވާ އުޞޫލަކީ އެ މައުޟޫޢެއްގައި އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް (legal principle) ނަމަ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާގެ ބޭނުމަށް އެ އުޞޫލުގެ ބޭނުން ހިފިދާނެއެވެ؛ އެއީ އެހެން ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނެއް ރާއްޖޭގައި ތަޠުބީޤުކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 27)
4. ދައުލަތުން ކުރި ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން ޖިނާއީ މައްސަލައެއް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށްވުރެ ލަސްވެފައިވާނަމަ، އެކަމުގައި ދެވޭ ފަރުވާއަކީ މައްސަލަ ކުރިއަށް ނުގެންދިއުން ނުވަތަ ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުން ކަމަށް ބުނާ އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ނެތެވެ؛ އެ ނުކުތާގައި އެކި ޤައުމުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާ ގޮތް ތަފާތެވެ. އަދި ޤައުމެއްގެ ޤާނޫނުއަސާސީ ލިޔުމުން އޮތުން ނުވަތަ ނޯންނަތީ، ވަކި ޤައުމެއްގެ ގޮތް ތަޠުބީޤުކުރަންޖެހޭނެ ބިނާއެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 28)
5. ދައުލަތުން ސިއްރު ހެއްކެއް ހިމެނުމަށާއި ދަޢުވާ ބަދަލުކުރުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފައިވަނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ނަމަ، އެ ނިންމުންތައް އިސްތިއުނާފުގައި ބާޠިލުވުމަކީ ދައުލަތުން ޢަމަލުކޮށްފައިވަނީ އެ ފަރާތަށް ހުޅުވިގެންވާ ފުރުޞަތުތަކުގެ ތެރެއިން ނޫންކަމަށް ބެލިދާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާ ހިނގާ ގޮތެވެ. (ޕެރ. 32-33)
6. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާއިން ޙައްޤެއް ގެއްލޭ ހާލަތުގައި ޙައްލު ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވީ ނަމަވެސް، ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގެ ތެރެއިން ފަރުވާއެއް ނުލިބުމުން އެ ޙައްޤު ގެއްލޭކަށް ނެތެވެ؛ ޙައްޤެއް ގެއްލިފައިވާނަމަ ވަކި ދަޢުވާއެއްގެ ގޮތުގައި އެ މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 38-39)
7. ޝަރީޢަތަށް ހުށަހަޅައި ބަހުސްކޮށްފައި ނުވާ ސުވާލުތަކުގައި (މިސާލަކަށް: އެކަށޭނަ މިންވަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ބަންދުގައި ބެހެއްޓުމުން ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުމުގެ ބާރު ކޯޓަށް ލިބޭތޯ) ސުޕްރީމް ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމެއް ނުކުރެއެވެ؛ އަދި ދަށު މަރުޙަލާގައި ހުށަހަޅައިފައި ނުވާ ބޭރުގެ ނިންމުންތަކަށް ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނުބަލައެވެ. (ޕެރ. 37، ފުޓްނޯޓް 9)
8. ޤާނޫނަކުން ބާރާއި އިޚްތިޔާރު ލިބިދީފައި ނުވާ ހާލަތެއްގައި ޝަރީޢަތް ނިންމަންވާނެ މުއްދަތުތައް ކަނޑައެޅުން ފަދަ ކަންތައްތަކަކީ ޤާނޫނު ހެދުމުގެ ތަރަހައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. (ފުޓްނޯޓް 25)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 69 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 117 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 91 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2015 (ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު)
• ޤަވާޢިދު ނަންބަރު 01-REG-SC-2021 (ޝަރީޢަތްކުރުމާ ބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 103 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• 2018/SC-A/40 (އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިޔާ ވ. ވަން އެންޑް ހާފް ޑިގްރީ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• [2023] SC 49 (2022/SC-A/96، މޯލްޑިވްސް އިމިގްރޭޝަން)
• 2014/SC-A/19 (ޝަރުމީލާ ޝަރީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• Attorney General’s Reference (No 2 of 2001) [2003] UKHL 86
• Barker v. Wingo, 407 U.S. 514 (1972)
• R. v. Jordan [2016] 1 SCR 631
• Strunk v. United States, 412 U.S. 434 (1973)
• Doggett v. United States, 505 U.S. 647 (1992)